AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
FOLKLOR İNSTİTUTU
____________________________________________

DƏDƏ QORQUD GÜNÜ
XIV Elmi Sessiyanın materialları

9 aprel 2014-cü il

BAKI – 2014

Elmi redaktoru, tərtib edəni 
və “Ön söz”ün müəllifi:     Fil.ü.f.d. Nail QURBANOV

Dədə Qorqud günü, XIV Elmi Sessiyanın materialları, Bakı, Elm və təhsil, 2014, 80 səh.

folklorinstitutu.com

D 4603000000 Qrifli nəşr     
   Í-098-2014      

© Folklor İnstitutu, 2014
ÖN SÖZ

Hər il aprel ayında AMEA Folklor İnstitutunda “Respublika Dədə Qorqud günü” Elmi Sessiyası keçirilir. Sözügedən tədbir Ulu Öndərimiz Heydər Əliyevin “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının 1300 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında 20 aprel 1997-ci il tarixli Fərmanından sonra 2000-ci ildə ölkəmizdə keçirilən yubiley tədbirinin davamı olaraq ənənəvi qaydada, artıq 14 ildir ki, qeyd olunur. Sessiyada “Dədə Qorqud kitabı”nın poetika, mətnşünaslıq, ideya-məzmun problemlərinə dair müxtəlif elmi məruzələr və dastandan örnəklər söylənilir. Bu tədbirə respublikamızdan, eləcə də müxtəlif ölkələrdən gələn qonaqlar qatılır.
Bu il də 9 aprel tarixində AMEA Folklor İnstitutunda “Respublika Dədə Qorqud günü” elmi sessiyası keçirildi. Tədbiri giriş sözü ilə açan AMEA Folklor İnstitutunun direktoru, fil.üz.e.d. Muxtar Kazımoğlu‒İmanov iştirakçıları salamlayaraq bildirdi ki, artıq 14 ildir ki, AMEA Folklor İnstitutunda çox hörmətli alimimiz Tofiq Hacıyevin təşəbbüsü ilə “Respublika Dədə Qorqud günü” Elmi Sessiyası keçirilir. Ulu öndərimiz Heydər Əliyevin məlum Fərmanından sonra bu möhtəşəm söz abidəmiz hərtərəfli tədqiqata cəlb olunub, onunla bağlı xeyli sanballı monoqrafiyalar yazılıb, ikicildlik “Dədə Qorqud ensiklopediyası”, “Kitabi-Dədə Qorqud”un izahlı lüğəti nəşr olunub. Folklor İnstitutunda Tofiq Hacıyevin rəhbərliyi ilə “Dədə Qorqud” şöbəsi fəaliyyət göstərir, alimin redaktorluğu ilə “Dədə Qorqud” adlı elmi-ədəbi toplu çap olunur. Toplu mütəmadi olaraq ildə 4 dəfə buraxılır, həcmi təxminən 180 səhifədir. Topluda “Dədə Qorqud kitabı”nın poetika, ideya-məzmun problemlərinə dair AMEA Folklor İnstitutu əməkdaşlarının elmi araşdırmaları ilə yanaşı, respublika və dünya qorqudşünaslığının nailiyyətləri də işıq üzü görür. Bütün bunlar onu göstərir ki, məlum Fərmandan sonra ölkəmizdə, eləcə də Folklor İnstitutunda bu monumental söz abidəmizin tədqiqinə diqqət xeyli artırılıb. Hər il və eləcə də bu gün keçilirilən “Respublika Dədə Qorqud günü” bu diqqətin nəticəsidir. Sonra M.K.İmanov tədbirin gündəliyi ilə iştirakçıları tanış etdi və çıxış üçün sözü fil.üz.e.d., prof. Əzizxan Tanrıverdiyə verdi.
Prof. Əzizxan Tanrıverdi “Qohum sözü işığında, yaxud fərqli şərh və transkripsiyalara münasibət” mövzusunda məruzə ilə çıxış etdi. O öz çıxışında qeyd etdi ki, “Dədə Qorqud kitabı”nda xeyli miqdarda qohumluq münasibətlərini bildirən sözlər vardır. Natiq Drezden nüsxəsində və müxtəlif tədqiqatçıların nəşrlərində əks olunan və müxtəlif cür şərh olunan “kavım”, “kavum”, “qoma” sözlərinə münasibət bildirdi, bu sözlərin daha düzgün hesab etdiyi oxunuşunu və məna yozumunu dinləyənlərin nəzər-diqqətinə təqdim etdi.
Daha sonra söz fil.üz.e.d., prof. Kamran Əliyevə verildi. O, “Bir daha Təpəgöz haqqında” adlı məruzə ilə çıxış etdi. Məruzəçi apardığı araşdırmalar nəticəsində belə bir qənaətə gəldiyini bildirdi ki, Təpəgözün bütün düşmənlərdən daha güclü, yenilməz olmasının səbəbi onun atasının Oğuz elindən olması idi. Təpəgöz həm öz düşmənçiliyi, həm də Basata məğlubiyyəti ilə Oğuz elinin gücünü əks etdirir. Çünki Təpəgözün simasında ən böyük düşmən, Basatın simasında isə Təpəgözü məğlub edən ən qüdrətli qəhrəman Oğuz elindən olandır. 
Daha sonra söz fil.üz.f.d. Rüstəm Kamala verildi. O, “Dədə Qorqud kitabı” və “İqor polku haqqında dastan”: xronotopların tipologiyası” mövzusunda məruzə ilə çıxış etdi. Məruzəçi qeyd etdi ki, “Dədə Qorqud kitabı” özünəməxsus xronotop strukturuna malikdir. M.Baxtinin irəli sürdüyü nəzəri postulatlarından çıxış edərək R.Kamal “Dədə Qorqud kitabı”nın epik süjetlərindəki xronotopik dəyərləri aşağıdakı kimi fərqləndirdi: 1) yol xronotopu ; 2) ov xronotopu; 3) yolayrıcı xronotopu. Məruzəçinin qənaətlərinə görə, “Dədə Qorqud kitabı”nda xronotoplar əsasən ritual məzmunludur və bu xronotoplardan hər biri bir çox kiçik xronotopları da ehtiva edə bilər: axı, hər bir motivin özü ayrıca xronotopa malik ola bilir.
Sonra söz ped.üz.f.d. Asif Hacıyevə verildi. O, “Dədə Qorqud kitabı”nda təhrifə uğramış sözlər” mövzusunda məruzə ilə çıxış etdi. Natiq bildirdi ki, oğuz zamanının düşüncə və həyat tərzini əks etdirən “Dədə Qorqud” eposu mükəmməl variantda Drezden nüsxəsi şəkilində zəmanəmizə gəlib çıxmışdır. Lakin müxtəlif yazılı mənbələrdə rast gəlinən mətn parçaları göstərir ki, dastan qəhrəmanlarının fərqli şəkildə təsvir olunduğu hekayələr də mövcud olmuşdur. Bu faktların müqayisəli təhlili Drezden əlyazmasının məhz Azərbaycan xalqının formalaşdırdığı dastan variantı olduğu qənaətinə gəlməyə əsas verir.
Sonda məruzələri dəyərləndirmək üçün söz Folklor İnstitutu “Dədə Qorqud” şöbəsinin müdiri T.Hacıyevə verildi. T.Hacıyev tədbirdə iştirak edən hər kəsə, eləcə də məruzəçilərə öz təşəkkürünü bildirdi. O, məruzələri yüksək qiymətləndirdiyini və onların yüksək elmi səviyyəyə malik olduğunu vurğuladı. 14 il ərzində AMEA Folklor İnstitutunda keçirilən “Dədə Qorqud günü” tədbirlərinin tarixinə nəzər salan T.Hacıyev bildirdi ki, bu tədbirlərdə hər zaman biri-birindən maraqlı tədqiqatlar ərsəyə gəlmiş, bu da bizim türk-oğuz tarixinin ana kitabı olan “Dədə Qorqud kitabı”ımızın araşdırılması kimi müqəddəs işimizə böyük bir töfhə olmuşdur.
Sessiyanın sonunda burada dinlənilən məruzələrin nəşr edilməsi qərara alındı. Oxucuların ixtiyarına təqdim olunan bu kitabda “Respublika Dədə Qorqud günü” XIV Elmi Sessiyasının materialları dərc olunmuşdur. 
Əzizxan TANRIVERDİ   
Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

QOHUM SÖZÜ İŞIĞINDA, YAXUD
FƏRQLİ ŞƏRH VƏ TRANSKRİPSİYALARA MÜNASİBƏT

“Dədə Qorqud kitabı”nda qohumluq münasibətlərinin sözlə ifadəsi qabarıq şəkildə görünür. Maraqlıdır ki, təhkiyəçi bu tip vahidlərin, daha dəqiqi, qohumluq bildirən sözlərin əksəriyyətinin məna yükünü mətn daxilində ifadə etməyə çalışıb. İki fakta diqqət yetirək: “dədə” sözünün təkcə yol göstərən, ağsaqqal, müdriklər müdriki, ustad ozan yox (Dədəm Qorqut gəldi, oğlana ad qodı...), həm də baba mənasında işlənməsi mətn kontekstində asanlıqla anlaşılır (“Mərə qavat, mənim babam Bayındır xan degilmidir?” Ayıtdı: “Yox, ol, anaŋın babasıdır, səniŋ dədəŋdir”); yaxud “güyəgü” sözünün məhz kürəkən mənasında olmasına birbaşa işarə olunur: “Bəglər, Beyrək bizdən qız almışdır, güyəgümizdir. Əmma Qazanıŋ inağıdır...” Bu cür detallar onu deməyə əsas verir ki, təhkiyəçi Oğuz cəmiyyəti üçün səciyyəvi olan nəsil və ailə toplumları daxilindəki qohumluq münasibətlərinin bütün tərəflərinə dərindən bələd olub...
“Biri ilə qohumluq əlaqəsi olan adam” anlamlı “qohum” sözü “Kitab”da ayrılıqda deyil, obrazlı ifadələr daxilində müşahidə olunur: qaum-qardaşa həsrət – Ataya-anaya, qauma-qardaşa həsrətəm; qövmlü qövmilə görklü – Qövmlü qövmilə görklü gördüm.
Qorqudşünaslıqda Drezden nüsxəsinin 44-cü səhifəsindəki “ قوم قھﻝ ﻤﻧﻴم ﻗوﻤﺍ ﻴوﺮﺩم“ yazılış şəklinin aşağıdakı kimi transkripsiyası müşahidə olunur:
O.Ş.Gökyayın nəşrində: Kavım kabile benüm kama yurdum (9);
M.Erginin nəşrində: Kavum kabile menüm kuma yurdum (5);
H.Araslının nəşrində: Qum qumlamayım quma yurdum! (2);
F.Zeynalov və S.Əlizadənin nəşrində: Qom qomlamım qoma yurdum! (15);
S.Tezcan və H.Boeschotenin kitabında: Kavım kabla beküm kon(r) yurdum;
S.Əlizadənin hazırladığı ensiklopedik nəşrdə: Qövm – qəbilə mənim quma yurdum (müəllif “qom-qomla mənim qoma yurdum” şəklində transkripsiyanı daha məqbul hesab edir) (16, 47).
Müqayisələr göstərir ki, O.Ş.Gökyay Drezden nüsxə-sindəki müxtəlif yazılış şəkillərini eyni söz kimi oxuyub: قوم (D-44) kavim; قٲوم (D-98) – kavum. Burada aydın şəkildə görünür ki, birinci yazılış şəklində əlif ( ا ) hərfi yoxdur. F.Zeynalov və S.Əlizadənin nəşrində isə həmin yazılış şəkillərinin transkripsiyası belədir: birinci yazılış şəkli “qom”; ikinci yazılış şəkli “qaum”.

Qom-qomla mənim qoma yurdum,
Qulanla sığın-keyikə qoŋşı yurdum!
Səni yağı nerədən darımış, gözəl yurdum?!
Ağ ban evim dikiləndə yurdı qalmış.
Qarıcıq anam oluranda yeri qalmış
Oğlum Uruz ox atanda buta qalmış,
Oğuz bəgləri at çapanda meydan qalmış.
Qara mudbaq dikiləndə ocaq qalmış.

A.Hacıyev bu parçadakı birinci misranın məhz “Qom-qomla mənim qoma yurdum!” şəklində transkripsiyasını düzgün hesab edərkən iki arqument gətirir:
1) Drezden nüsxəsindəki yazılış şəkli; 2) H.Araslının transkripsiyası və O.Ş.Gökyaya açıq məktubu. Bir cəhəti də qeyd edək ki, A.Hacıyev bu arqumentlərini S.Əlizadənin “həmin misranı “D”-yə (Drezden nüsxəsinə - Ə.T.) əsasən “Qom-qomla mənim qoma yurdum” şəklində oxumaq olar” fikri ilə qüvvətləndirməyi də unutmur (8, 91-92). “Eynicinsli sait və samit səslərin ahəngdar düzümü əsasında yaranmış ilkin arxaizmlərin sıralandığı birinci misra uzun müddətdir ki, qorqudşünaslığın fikir çək-çevirində öz həqiqi yozumunu gözləməkdədir” (8, 91), – deyən A.Hacıyev ilk olaraq həmin misra ilə bağlı qorqudşünasların fikirlərini saf-çürük edir. Konkret desək, aşağıdakı məsələlərə daha çox diqqət yetirir:
– həmin misradakı başlanğıc sözləri O.Ş.Gökyayın “kavın” (qövm), kabilə (qəbilə) kimi anladığını, “koma” sözünün isə günəş düşməyən quzey, bolluq, rifah və s. kimi mənalarda açıqladığını göstərir;
– M.Erginin, əsasən, O.Ş.Gökyayın mövqeyində dayandığını, “kuma” sözünü isə “ortaq qocaları eyni olan qadınlar” mənalı ərəb mənşəli söz kimi izah etdiyini qeyd edir. Eyni zamanda T.Tekinin də məhz bu iddiada olduğunu bildirir;
– yuxarıda təqdim etdiyimiz sintaktik bütövdəki birinci misraya V.V.Bartoldun tərcüməsində diqqət yetirir: “Хоть тебя не засыпал песок, ты покинуто, мое жилище”. Müəllifin tərcüməsindəki uyğunsuzluqları göstərir: “belə çıxır ki, böyük türkoloq birinci sözü “qum”, ikinci sözü “qumlamaq” felinin inkar forması, üçüncü sözü isə “tərk edilmiş, boşaldılmış” mənalarında dərk etmişdir”. Digər tərəfdən, həmin tərcüməni (birinci misranın tərcüməsi nəzərdə tutulur) A.N.Kononovun qəbul etmədiyini, əksinə, digər mənbələri, daha dəqiqi, O.Ş.Gökyay və M.Erginin variantlarını əsas götürərək “(o) народ, (о) племя, о мое крепкое жилище!” tərcümə variantını məqbul hesab etdiyini açıqlayır;
– S.Tezcanın ilk iki sözün ərəb mənşəli olması fikri ilə razılaşmasını, “qoma” sözünü isə yazılış xətası hesab etməsini, daha doğrusu, bu sözü “konar” fonetik qabığında, həm də “qonaqlanan yurd, obanın hər zaman gəlib qonaqladığı yurd yeri” anlamında aşıqladığını şərh edir;
– H.Araslı, M.Təhmasib, Ş.Cəmşidov kimi alimlərin həmin misranın semantik yükünə münasibət bildirmədiklərini diqqətə çatdırır;
– P.Xəlilovun “Qədim türk sözlüyü”ndəki “güclü həyəcanla vuruşmaq” anlamlı “quma ur” ifadəsinin məna yükünə söykənərək həmin misranı “Necə qəzəblənməyim, necə həyəcanlanmayım, yurdum; Necə bərk həyəcanlanmayım, yurdum” şəklində yozmasını diqqəti çəkən mülahizələrdən hesab edir;
– mübahisə obyektinə çevrilmiş birinci misradakı sözlərin F.Zeynalov və S.Əlizadə tərəfindən “Qohum qəbiləli komam – yurdum!” variantında müasirləşdirilməsini xüsusi olaraq qeyd edir...
Yuxarıdakı fikirlərin əksəriyyətinin daha çox güman üzərində qurulduğunu əsas götürən qorqudşünas A.Hacıyev məsələyə tam başqa kontekstdə yanaşır ki, bu da, əsasən, aşağıdakıları əhatə edir: 
– abidənin dilində “yurd” sözü bir neçə mənada, o cümlədən geniş mənada vətən, dar mənada isə yaşayış yeri, dayanacaq, ev mənalarında işlənmişdir...: “Bir gün Qamğan oğlı xan Bayındır yerindən durmışdı. Şami günlügi yer yüzinə tikdirmişdi. Ala sayvanı gög yüzinə aşanmışdı...”;
– canlı xalq dilində “qom-qom” ifadəsi indi də işlənməkdədir. “Topa-topa”, “dəstə-dəstə” mənasını verən bu kəlmə əksər hallarda qarışqa yuvalarını xarakterizə etmək üçün söylənilir. Maraqlıdır ki, qarışqaya qədim türk yazılı abidələrinin birində “komursğa” da deyilir. Əgər qarışqa adı “qarışmaq” feli ilə bağlıdırsa, “komursğa” adı “qom” (topa) yaşamaqla əlaqədardır;
– ...oğuzlar yurdlarını torpaq üzərinə asanlıqla “dikib”, yəni sancıb qura bilirlər. Bu isə onun “qoyma yurd, qurma qurd” adlanmasına səbəb olmuşdur... “qoma” sözünün Osmanlı türkcəsində “qoyulma, qurulma, basdırılma” mənalarını ifadə etdiyi bildirilir; 
– bəzi dialektizmdə “tayfa, nəsil” mənasında işlənən “com” sözü də məhz arxaik “qom” sözünün çoxmənalılıq qazanması yolu ilə yaranmışdır. İlkin mənada “çadır”, “alaçıq” mənasında işlənən bu söz sonradan həmin yurd yerlərində yaşayan nəsli, tayfanı adlandırmağa xidmət edib... Bizim com kəndin bir tərəfindəki (İmişli)... q – c//ç səs əvəzlənməsi “Kitab”ın dili üçün də xarakterik sayılan dil hadisələrindəndir (qağırdı – çağırdı. Beyrəgin babası Baybörə bəg dəxi bazırganları qağırdı)... Burada bir cəhəti xatırlatmaq lazım gəlir: “qoma” sözünün alaçıq mənasında işlənməsindən ilk dəfə O.Ş.Gökyay bəhs edib: “Kəlime kuma deye okunduğuna göre isə başka bir anlama gelir. Alaçık veyahut kuma. Bu, yontulmuş uzun “Palıt” çubuklarıyla kurulurmuş. Bunlara “alaçık çubuğu” namı verilir” (4, 232).
– “qom” arxaizmi müasir türk dilləri və dialektlərində “kom”, “com”, “cum” şəklində yaşayan sözün arxetip formasıdır. Verilmiş nümunədə “qom” sözünün təkrarlanaraq işlənməsi çoxluq, topluluq anlamını ifadə etməyə xidmət edir...;
– “Kitab”ın Drezden nüsxəsində aydınca yazılmış bu arxaizmi ərəb mənşəli sözlərlə qarışdırmağa lüzum yoxdur, -la morfemi isə “ilə” qoşmasının ahəng qanununa tabe edilərək bitişik yazılmış formasıdır;
Qorqudşünas A.Hacıyev bu cür şərhlərdən sonra yazır: “Beləliklə, Qazan xanın çadır-çadır salınmış alaçıq yurdunu xarakterizə edən bir soylama parçası qədim oğuz məişətinin müqayisəli təhlili fonunda aydın dərk olunur və uydurma yozumlara ehtiyac duyulmur” (8, 96). Bu fikirlərlə, eyni zamanda yuxarıdakı qeydlərlə müəyyən mənada razılaşmaq da olar. Amma “Qom-qomla mənim qoma yurdum” (bu cür transkripsiya daha məqbul hesab olunur) misrasına qədərki sintaktik bütövlərin semantik yükü, eyni zamanda M.Kaşğarinin “Divanı”ndakı həsrət duymaq anlamlı “komı” sözü həmin misranı tam yeni müstəvidə izah etməyə imkan verir. Bu mənada aşağıdakılara diqqət yetirək:
“Kitab”da “Tatlu mənim canımı alur oldu” tipli nümunələrdə ikinci tərəfə aid olan təyinlərin söz birləşməsinin əvvəlində işlənməsi və bu zaman fikrin düzgün ifadəsinin intonasiya ilə nizamlanması qorqudşünaslıqda xüsusi olaraq qeyd olunur. Bu baxımdan “Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrasını məhz “Mənim qom-qomla qoma yurdum” şəklində təhlilə cəlb etmək lazım gəlir. Maraqlıdır ki, bərpa etdiyimiz “qom-qomla qoma” modeli formasına görə “Kitab”dakı digər vahidlərlə birbaşa bağlanır: quş quşlamaq, quv quvlamaq, diŋ diŋləmək, siŋ-siŋ siŋləmək... Bu sistemə müasir dilimizdə mühafizə olunan oxşar modelləri də əlavə etmək olar: ağlam-ağlam ağlar, göynəm-göynəm göynər, oynam-oynam oynar...
Qeyd etdiyimiz kimi, qorqudşünaslıqda “qoma” sözü çadır, alaçıq mənasında da izah olunur. “Kitab”ın poetik strukturu, xüsusən də ümumi semantik yükü isə belə bir fikri reallaşdırır: “Dastan”da otaq, çadır, ev tipli sözlərin intensivliyi, hətta ev sözünün həmin boyun adında (Salur Qazanıŋ evi yağmalandığı boyı bəyan edər) işlənməsi “qoma” sözünün çadır, alaçıq anlamında olmadığını deməyə əsas verir.
“Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrasındakı “qoma” sözünün, həm də bütövlükdə həmin misranın semantik yükü Qazanın yuxuda qarma-qarışıq əhvalatlar görməsi kontekstində izah olunmalıdır: “Bilürmisin, qarındaşım Qaragünə düşimdə nə göründi? Qara qayğılu vaqeə gördüm. Yumruğımda talbınan şahin bənim quşımı alur gördüm. Gögdən ildırım ağban evim üzərinə şaqır gördüm. Düm qara pusarıq ordımıŋ üzərinə tökülü gördüm. Quduz qurtlar evimi dəlir gördüm. Qara dəvə əŋsəmdən qarvar gördüm...” (“Kitab”da bu parçanın “Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrası ilə başlanan sintaktik bütövdən əvvəl verilməsini nəzərdən qaçırmaq olmaz). Heç şübhəsiz ki, yuxuda qarma-qarışıq əhvalatlar görmə birbaşa insanın psixikası ilə bağlıdır. Yəni insan nədənsə narahat olduqda, darıxdıqda, nəyinsə həsrətini çəkdikdə onun yuxusu da Dədə Qorqudun dili ilə desək, “qara qayğılı” olur. Bu mənada Qazanın yuxusunun assosiativliyi istər-istəməz “qoma” sözünün məhz darıxmaq, həsrətini çəkmək mənasında işləndiyini yada salır. Qarşılaşdırmalar Qazanın yurdu ilə soraqlaşması səhnəsinin birbaşa yuxuda gördüklərinin məntiqi nəticəsi kimi çıxış etdiyini açıq-aydın göstərir. Amma bu müstəvidə ən əsas arqumentimiz M.Kaşğarinin “Divan”ındakı şərhlərdir: “Komıdı: ər əvindqə komıdı = adam öz evinə həsrət duydu. Bir adam hər hansı bir şey üçün darıxsa, ona qarşı ürəyində həsrət və şövq duysa, yenə belə deyilir: komır – komımak) (12, 250). Türkologiyanın banisi M.Kaşğari sanki bu fikirləri uzun müddət mübahisə obyektinə çevrilmiş “Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrasının semantikası barədə söyləyib. Çünki “Kitab”dakı “qoma” ilə “Divan”dakı “komı” təkcə fonetik tərkibcə yox, həm də semantika baxımından eyni xətdə birləşir. Burada onu da qeyd etmək lazım gəlir ki, “Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrasını P.Xəlilovun “Necə qəzəblənməyim, necə həyəcanlanmayım, yurdum; necə bərk həyəcanlanmayım, yurdum” şəklində yozması (əvvəlki səhifələrə bax: A.Hacıyev bu yozumu diqqəti çəkən, maraqlı mülahizələrdən hesab edir) həm Qazanın dilindən verilmiş parçanın semantik yükü, həm də M.Kaşğarinin fikirləri ilə səsləşir. ”Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrasındakı mən və yurd sözləri müasir ədəbi dilimizdə eynilə işlənir. Digər sözləri isə belə səciyyələndirmək olar: “qom qomla” darıxmaq, həsrət duymaq mənasındadır; həmin sözdəki -la morfemi isimdən fel düzəldən şəkilçi kimi çıxış edir (quş quşlamaq, av avlamaq sözlərində olduğu kimi); “qoma” sözündəki -a isimdən fel düzəldən şəkilçi kimi düşünülə bilir: qoma – həsrətli olmaq, həsrətini duymaq. Bu da yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, “qom-qomla qoma” modelindəki kök morfemlərinin eyni semantik yuvaya daxil olduğunu göstərir. Fikrimizcə, “Qom-qomla mənim qoma yurdum” misrası “Həddindən çox darıxdığım, həsrətini duyduğum, həsrətli yurdum!” şəklində müasirləşdirilməlidir. Bu motiv “Koroğlu” eposunda da üstün mövqedə görünür:

Göynən gedən beş durnalar,
Bizim ellər yerindəmi?
Bir-birindən xoş durnalar, 
Bizim ellər yerindəmi?

Burada Bəkir Çobanzadə ilə bağlı bir detalı xatırlatmaq yerinə düşür: B.Çobanzadə F.Ağazadə ilə birgə yazdığı “Türk qrameri” (1930) kitabında -a2 şəkilçi morfeminin cümlə daxilindəki vəzifəsindən bəhs edərkən maraqlı nümunələr verir: Heç olmazsa, yurduma dönsə idim də kohum-kardaşımı görə bilsə idim; Mən bu yerləri nə vakt görəcək olsam, keçmiş ömrüm yadıma gəlir... Bu cümlələrin sintaktik-semantikası olduqca təsirlidir: yurda dönmək, qohum-qardaşla görüşə bilmək istəyi, keçmiş ömrü yada salmaq arzusu, qəlbinin dərinliklərində baş qaldıran “dəli” bir yurd, Vətən sevgisi... Bu cümlələr sanki doğma yurdun həsrətilə çırpınan bir ürəyin pıçıltısıdır, həzin, kövrək bir nəğmədir. Elə bil ki, B.Çobanzadə öz acı taleyini, kəşməkəşli günlərini qrammatika dərsliyinə hopdurduğu məhz bu tip cümlələrlə ifadə edərək təsəlli tapmağa çalışıb. Nə qədər qəribə görünsə də, semantikası birbaşa B.Çobanzadənin həyatını xatırladan cümlələrlə Qazan xanın dilindən verilmiş “Qom qomla mənim qoma yurdum” cümləsi eyni semantik şaxədə birləşir. 
“ﺍﺗﺍم “ (D-232). Bu yazılış şəkli ardıcıl verilmiş iki misranın əvvəlində eynilə təkrarlansa da, qorqudşünaslıqda müxtəlif mənalı sözlər kimi transkripsiya olunub. Basatın dilindən verilmiş həmin yazılış şəkillərinin transkripsiyasına mətn daxilində diqqət yetirək:
O.Ş.Gökyayın nəşrində “ﺍﺗﺍم“ yazılış şəkli birinci misrada “atam”, ikinci misrada isə “anam” şəklində transkripsiya olunub (9):

Atam adıŋ sorar olsaŋ kaba ağac
Anam adın sorar olsaŋ kağan aslan.

M.Erginin nəşrində O.Ş.Gökyayın transkripsiyası eynilə saxlanılıb (5):

Atam adın sorar olsan kaba ağac
Anam adın dirişəŋ kağan aslan.

H.Araslı birinci misradakı yazılış şəklini “anam”, ikinci misradakını isə “atam” şəklində oxuyub (14):

Anam adın sorar olsan – Qaba Ağac!
Atam adın deirsəŋ - Qoğan Aslan!
F.Zeynalov və S.Əlizadənin nəşrində H.Araslının transkripsiyası eynilə saxlanılıb (15):

Anam adın sorar olsaŋ - Qaba Ağac!
Atam adın deirsəŋ - Qağan Aslan!

V.V.Bartold birinci misradakı yazılış şəklini “anam” (Спросищь имя моей матери – крепкое дерево), ikinci misradakını isə “atam” (Имя моего отца – свирепый лев) kimi tərcümə edib (18); 
Qorqudşünaslıqda yuxarıdakı transkripsiyalara, eləcə də V.V.Bartoldun tərcüməsinə müxtəlif bucaqlardan yanaşılmış, fərqli mülahizələr irəli sürülmüşdür. Amma, qorqudşünas A.Hacıyevin qeyd etdiyi kimi “həmin misraların yozumu indiyə qədər mübahisəli olaraq qalmaqdadır”. Bu mənada ilk olaraq həmin misraların yozumu ilə bağlı fikirləri nəzərdən keçirək:
“Atam adın sorarsan kaba ağac, anam adın sorarsan kağan aslan”. O.Ş.Gökyayın fikrincə, bu, türklərin bir ağacdan törədikləri haqqında olan inancın, totemizmin qalığıdır. Müəllif fikrini qüvvətləndirmək üçün müxtəlif arqumentlər gətirir. Burada “Atəş tanrıya duasında”n gətirdiyi bir nümunəni xatırlatmaq lazım gəlir: “Anam atəş! Senin baban sert çelik, anan kaymak taşı ve cedd-i áláların ak-kavak ağacıdır” (4, 294).
S.Əlizadə birinci misradakı yazılış şəklinin transkripsiyası ilə bağlı O.Ş.Gökyay və M.Erginin yox, H.Araslının mövqeyini müdafiə edir: “Oğuzların qədim inancına istinadən (bax: “Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy”) ağaca ana deyilməsi daha inandırıcı sayılmalıdır (15, 249).
“Anam adın sorar olsan Qaba Ağac” şəklində transkripsiyanı daha məqbul hesab edən S.Əliyarov yazır: “...əsatiri protooğuz təsəvvürlərinə uyğun olaraq boylarda ulu təbiətin, xüsusilə ağacın, dağın, suyun canlandırılması (animizm), soykök sayılması böyük yer tutur. Bunun yazıya alınmış izini Kaqanqatlı Musanın “Alban tarixi” kitabında görürük. VII yüzilin 70-ci illərində “hunlar ölkəsində knyaz Elteber və əyanlar “hündür ağaclar başbiləni və anası” olan bir palıd ağacını “həyatverici xilaskar tanrı” saymışlar. Onlar bu “sıxyarpaqlı palıd ağaclarına sitayiş edərək... atlardan qurban verirlər; kəsilmiş atın qanını o ağacın dibinə axıdır, başını və dərisini isə budaqlardan asırdılar”... Söhbətin Şimali Azərbaycandan getməsi şübhəsizdir, çünki Dərbənddən o yana nə “sıxyarpaqlı” palıd, nə də başqa bir meşəlik qeydə alınmışdır” (15, 258).
M.Seyidov Basatın mifik ata-anasını belə səciyyələndirir: mifik anası – Qaba ağac – bərk, iri Dünya ağacıdır, Dirilik ağacıdır; mifik atası – Qağan Aslandır. Müəllif zoomorfik onqonlardan bəhs edərkən “Kitab”dakı “Qağan Aslan”ın semantikasına da aydınlıq gətirməyə çalışır: “Günəşi təmsil edən qurd – böri və aslan həmişə Günəş şüası ilə, işıqla bağlı insanların gözünə görünərmiş... Günəşin kişi və eləcə də qadın başlanğıcı olması ana, ata xaqanlığı (madərşah, padərşah) ilə bağlıdır. Ana xaqanlığı çağında qadın, ata xaqanlığı çağında isə kişi olmuşdur. “Dədə Qorqud”un Basatın Təpəgözü öldürdüyü boyunda Günəş atadır...” (23, 370-371).
Basatın dilindən verilmiş həmin cümlələri təhlil süzgəcindən keçirən Kamal Abdulla maraqlı mülahizələr söyləyir: “...Basat ondan babasının adını soruşan Təpəgözə belə cavab verir: “Anam adın sorar olsan, Qaba Ağac, atam adın deyirsən – Qoğan Aslan (Qağan Aslan – Ə.T.). Bu adlar F.Kuperin Amerika hindularının həyatından bəhs edən məşhur romanlarının qəhrəmanlarının adlarını xatırladır: Qaba Ağac, Qoğan Aslan, Salur Qazan və bu kimi digər adlar qədim mifoloji təsəvvürü çox əyani bir şəkildə nümayiş etdirir. Təbiətlə (ağacla, quşla ...) adam arasında əlaqənin xətlərini qururlar” (1, 54).
“Kitab”da Qaba Ağacın simvolik səciyyə daşıdığını, həm də birbaşa kişi cinsinə aid edildiyini mətn semantikası müstəvisində araşdıran B.Abdullanın çoxsaylı arqumentlərindən yalnız birini təqdim edirik: “...III boyda kafir əlindən qurtarıb yurda qayıdan Bamsı Beyrək evlərinin önündəki pinardan – bulaqdan su aparan və toy-düyünün qara oldu, qardaş, - deyib ağlayan bacısıyla rastlaşır. Qız qardaşını tanımır. Bamsı Beyrək ondan soruşur:
 
Məgər sənin ağan yoq olubdur?
Yürəginə qaynar yağlar qoyulubdur (D-10110)

Bacısı da cavabında “Kölgəlicə qaba ağacım kəsilübdir” (D-10411), yəni qardaşım it-bat olubdur deyir... Banıçiçək Beyrəyin əsirlikdən qayıtma xəbərini Baybörəyə rəmzi əlamətlərlə bildirərkən bunu da deyir ki: “Qaba Ağacın qurımışdı, yaşardı axır” (D-1175). Yəni Beyrəyin ölməsi xəbəri yalandır. O, sağ-salamat qayıdıb gəlib (17, 2000).
R.Qafarlı totemist görüşlərin bəzən üz qatda, daha çox isə pərdələnmiş şəkildə “Kitab”ın canına hopdurulmasından bəhs edir, konkret desək, Basatın dilindən verilmiş “Anam adın sorar olsan – Qaba Ağac! Atam adın deirsən – Qağan Aslan! Mənim adın sorarsan – Aruz oğlı Basatdır” misralarını sistemli şəkildə təhlil süzgəcindən keçirir. Müəllifin fikrincə, burada üç cəhət maraq doğurur:
a) ağaca totem kimi baxılmasının tarixin ən qədim mərhələsinə - matriarxat (anaxaqanlıq) dövrünə aid olmasına işarə edilməsi...;
b) hamının bir-birinə qohum olması ideyasına inamın mövcudluğu (müəllif burada Alp Aruzun insana bənzəməyən məxluqu, yəni Təpəgözü öz qanından hesab etməsini, evinə gətirməsini xüsusi olaraq qabardır);
c) totem kimi götürülən ağacın qaba (kobud) olması, yəni bar verməməsi...
Amma burada bir məsələni də qeyd etmək yerinə düşür: R.Qafarlının araşdırmalarında “Qaba Ağac” həm də ata (kişi) kontekstində təqdim olunur. Daha doğrusu, bu cəhət müəllifin təhlillərinin ümumi semantik tutumundan aydın olur: “...“Baybörə oğlı Bamsı Beyrək boyu”nda totemizmə söykənən “Kölgəlicə qaba ağacım kəsilübdir, Ozan, sənin xəbərin yoq” etirafında bir qızın demək istədiyi belə bir fikir ifadə olunmuşdur: qardaşım Beyrəyin yoxa çıxması ilə nəslimizin kökü yerdən üzülmüşdür” (19, 72-74). Bu qeydlər R.Qafarlının “Kitab”ın poetik strukturuna dərindən bələdliyini, mətnin semantik yükünü düzgün qavradığını təsdiq edir.
Qaba Ağac və Qağan Aslan ifadələrini mətn semantikası müstəvisində nəzərdən keçirən Ə.Tanrıverdi yazır: “Basatın Dəpəgözlə söhbətindən məlum olur ki, onun yurdu “Günortac”, xanı Bayındır”, yurdunun qəhrəmanı “Salur Qazan”, anası “Qaba Ağac”, atası “Qağan Aslan”, öz adı isə “Aruz oğlı Basat”dır... Basatın “Anam adın sorar olsaŋ, - Qaba Ağac”, - deməsi qeyri-realdır, türk mifoloji təfəkküründə ağacın müqəddəsliyinə işarədir... Türk mifik təsəvvüründə “Qağan” ən böyük başçı, xaqandırsa, aslan da güclülük, qorxmazlıq, qüvvətlilik, çeviklik simvoludur...” (24, 82-84).
S.Rzasoy yuxarıdakı misraları türk mifoloji düşüncəsi müstəvisində şərh edərkən maraqlı mülahizələr irəli sürür: “...Aruz Basatın bel atasıdır, Qaba ağac onun totem anası, Qağan (Xaqan) Aslan isə totem atasıdır. Burada aslanın xaqan adlandırılması onun Günəş kimi, Oğuzlarda siyasi hakimiyyətin totem simvolu olduğunu göstərir. Onu Günəşlə eyni simvolik sıraya bu halda iki atributu qoyur: hər ikisi xaqan və hər ikisi atadır. Ata əski Oğuz inamlarında əcdadı da bildirir. Beləliklə, Aslan və Günəş hər ikisi türklərin əcdadı və xaqanı sayılır...” (21, 157). Burada bir cəhəti xatırlatmaq lazım gəlir: mifoloq Seyfəddin Rzasoy mənimlə “Kitab”dakı “Qaba Ağac” barədə söhbət edərkən (18 oktyabr 2013-cü ildə) dedi: “əslində, Qaba Ağac da Basatın totem atasıdır”).
A.Hacıyev həmin yazılış şəkillərinin oxunuşu və tərcüməsi ilə bağlı fikirləri ümumiləşdirərkən fərqli transkripsiyaları nüsxə katibinin xətası kontekstində təqdim edir: “...nüsxə katibi, naşirlərin düzgün müşahidə etdikləri kimi, “Ulaş oğlu Qazan” əvəzinə “Salur oğlı Qazan” yazmış, beşinci misranı “anam adın”, altıncı misranı isə “atam adın” birləşməsi ilə başlamışdır. Elə buna görə də O.Şaiq, M.Ergin və Ş.Cəmşidov nəşrlərində Drezden nüsxəsinə uyğun variant əsas götürülmüşdür. Lakin Bartold, H.Araslı və Zeynalov – Əlizadə nəşrlərində bu yazılış növbəti katib xətası kimi dəyərləndirilərək yuxarıda göstərilən ardıcıllıqla verilmişdir ki, ortaya çıxan bu cür ziddiyyətli oxunuş variantları mübahisəli fikir və mülahizələrin predmetinə çevrilmişdir”. B.Abdullanın “bizə bəlli olan məsələ burada bir daha aydın olur ki, Qaba Ağac ata, Qağan Aslan isə anadır” fikrini inandırıcı görünməyən, sadə bir açıqlama hesab edən A.Hacıyev daha çox V.V.Bartold və S.Əlizadənin mövqeyində dayanır: “...aslanı ana deyil, əksinə, ata kimi dərk edən akademik V.V.Bartold bu misraların deyilmə səbəbini eynilə Basatın itkin düşməsi və aslan tərəfindən bəslənməsi ilə əlaqələndirir...Bəlkə də, nüsxə katibi də belə düşündüyündən həmin sözləri yerdəyişik yazmışdır. Hətta belə olduqda “Qaba Ağac”ı ata kimi əsaslandırmağın mümkünlüyünü təsəvvür edə bilmirik. Ümumiyyətlə, oğuzların törəniş haqqındakı təsəvvürlərini nəzərə almadan bu deyimi necə açıqlamaq olar? Odur ki, həmin görüşləri bir daha nəzərdən keçirək.
Uyğur “Oğuznamə”sində göstərildiyi kimi, Oğuz Kağanın Boz oqların əsasını təşkil edən Gün, Ay, Ulduz adlı oğulları göydən yaruk (Şüa) içində enmiş qızla, Üç oqların əsasını təşkil edən Göy, Dağ, Dəniz adlı oğulları isə ağac koğuşunda oturmuş qızla izdivacından törəmişdir... Deməli, oğuz inamına görə “Qaba Ağac” heç də ata deyil, məhz anadır”. Qorqudşünas Asif Hacıyev mübahisə predmetinə çevrilmiş həmin misralarla bağlı şərhlərini belə yekunlaşdırır: “Hər halda, hansı mövqedən izah edilməsindən asılı olmayaraq, bu məqamda “Qağan Aslan” ifadəsinin məhz əski mifə sədaqət ruhunda “ata” başlanğıcı, “Qaba Ağac” birləşməsinin isə “ana” başlanğıcı yaşatması mübahisəsizdir” (8, 175-186).
R.Əlizadənin araşdırmalarından aydın olur ki, müəllif daha çox S.Əlizadə, M.Seyidov, R.Qafarlı, A.Hacıyev, S.Rzasoy kimi alimlərin mövqeyini müdafiə edir: “Dədə Qorqud” eposunda Basatın soylamasında ağacın mifoloji ana statusu və ilkin stixiya kimi oğuzların düşüncəsindəki yeri müəyyənləşir:

Anam adın sorar olsaŋ - Qaba Ağac!
Atam adın deirsəŋ - Qağan Aslan!
Mənim adın sorarsaŋ - Aruz oğlu Basatdır.

Basatın qeyd edilən cavabı islamdan əvvəlki oğuz-türk düşüncəsindəki mifik qatları (Dünya ağacına aid inamlar) göstərməklə yanaşı, keçid mərhələsində arxaik elementlərin fəal iştirakına da büruzə vermiş olur” (6, 60). 
İslam Sadıq “Qaba Ağac” ifadəsini Şumer dastanları kontekstində təhlil edir: “Anam adın sorar olsan – Qaba Ağac” misrasında gizli bir mənanın kodlaşdığı aydın görünür. Ona görə də “qaba” sözünün buradakı mənası digər ifadələrdəki mənalarına uyğun gəlmir... Basatın “Anam adın sorar olsan – Qaba Ağac” fikrinin şumer mifik təfəkküründən qaynaqlandığı, “Həyat ağacı ilə Qaba ağac” ifadələrinin eyni anlamda işləndikləri düşünülə bilər” (22). 
Təqdim etdiyimiz fərqli transkripsiyalara uyğun söylənilmiş fikir və mülahizələr əsasən oxşar olsa da, hətta bəzən biri digərini təkrarlasa da, onların hər birini normal hal kimi qəbul edir və problemə tam yeni müstəvidə yanaşmağı məqsədəuyğun bilirik. Bu mənada aşağıdakı arqumentlərə diqqət yetirək:
– fikrimizcə, Drezden nüsxəsinin 232-ci səhifəsində ardıcıl işlənmiş cümlələrdə eynilə təkrar olunan yazılış şəklinin (ﺍﺗﺍم) birinci cümlədə (ardıcıl verilmiş cümlələrdəki sıra nəzərdə tutulur) “atam”, ikinci cümlədə “anam” (O.Ş.Gökyay, M.Ergin), yaxud əksinə, birinci cümlədə “anam”, ikinci cümlədə “atam” (H.Araslı, Zeynalov-Əlizadə) şəklində transkripsiyasını məqbul hesab etmək olmaz. Çünki Drezden nüsxəsindəki hər iki yazılış şəkli məhz “atam” kimi oxunur. Dəqiq desək, hər iki yazılış şəklində ikinci hərfin te (ت) olması açıq-aydın görünür;
– ikincisi, dialoqun məzmunundan aydın olur ki, Təpəgöz Basatdan anasının adını soruşmur. Bu mənada “ﺍﺗﺍم” yazılış şəklinin “anam” şəklində transkripsiyası artıq görünür, hətta məntiqə ziddir. Bu fikri Əyrəklə Səyrəyin dialoqu da qüvvətləndirir: Təpəgöz Basatdan yalnız atasının adını soruşduğu kimi (Ağ saqqallu babaŋ adı nədir?), Əyrək də Səyrəkdən yalnız atasının adını soruşur (Yigit, səniŋ babaŋ kim?). Səyrək isə ona ünvanlanmış sual cümləsinin semantikasına uyğun olaraq yalnız atasının adını deyir (Babam adın sorarsaŋ - Uşun qoca!). Bu qarşılaşdırma bir daha təsdiq edir ki, Basatın dilindən verilmiş cavab cümləsindəki “ﺍﺗﺍم “ yazılış şəklinin “anam” şəklində oxunuşu Təpəgözlə Basatın dialoqunun semantikasına, ümumiyyətlə, uyğun deyil. Hətta bu məsələni sadə bir məntiqlə də yozmaq olar: Təpəgöz Basatdan anasının adını deyil, təkcə atasının adını soruşursa, Basat da yalnız atasının adını deyir. Burada bir cəhəti də qeyd etmək lazım gəlir: ana adının çəkilməsi qədim türk adətlərinə ziddir. Bu, “Kitab”da da qabarıq görünür. Belə ki, Dirsə xan, Qazan xan, Buğac, Beyrək, Qanturalı kimi qəhrəmanlar analarının adını çəkmir, hətta buna təhkiyəçi dilində də təsadüf olunmur;
– üçüncüsü, “Qaba Ağac” ifadəsinin kişi cinsinə aid olması həm də “Kitab”a istinadən dəqiqləşdirilib. Qeyd etdiyimiz kimi, Beyrəyin bacısının dilindən verilmiş “Kölgəlicə qaba ağacım kəsilübdir, Ozan səniŋ xəbəriŋ yoq” cümləsini müxtəlif bucaqlar altında şərh etmək olar. Amma burada “nəsli davam etdirəcək kişi (ata) yoxdur” mənası daha qabarıq görünür;
– dördüncüsü, Drezden nüsxəsində on beş dəfə işlənmiş “anam” sözündə ikinci hərf məhz “ن” (nun) hərfidir. Bu mənada “ ﺍﺗﺍم“ yazılış şəklini nüsxə katibinin xətası hesab edərək onu “anam” şəklində transkripsiya etmək heç bir məntiqə sığmır. Digər tərəfdən, həmin sintaktik bütövün (Basatın cavabı nəzərdə tutulur) son dörd misrasında ardıcıl olaraq işlənmiş sözlərdəki (ata, ad ...) ilk iki səsin (at, ad) “Basat” adındakı son iki səslə (at) alliterasiya yaratması da “ﺍﺗﺍم“ yazılış şəklinin “anam” yox, “atam” şəklində transkripsiya olunmasına imkan verir (atam, adın, atam, adın, adım ..., Basat): at-ad-at-ad-ad-at. Daha doğrusu, assonans və alliterasiyanın sintezindən ibarət olan bu sıralanma həmin sintaktik bütövün son hissəsindəki misraları tam əhatə etdiyi üçün alliterativ tipli qafiyələr kimi çıxış edir. Şübhəsiz ki, burada son misraların leksik və sintaktik anaforalar şəklində qurulmasını da inkar etmək olmaz: “Atam adın sorar olsaŋ... Atam adın deirsəŋ...” Bu da təsadüfi deyil. Çünki “sözün və hərəkətin, yaxud obrazın – adın təkrarlanması ritual davranışın səciyyəvi cəhətidir”. Deməli, mübahisəli olan yazılış şəklinin “anam, atam”, yaxud “atam, anam” kimi transkripsiyası alliterativ tipli qafiyələnmənin pozulmasına səbəb olur: anam, adın, atam, adın, adın, ...Basat (an-ad-at-ad-ad-at), yaxud atam, adın, anam, adın, adın, adın...Basat (at-ad-an-ad-ad-at). Fikrimcə, belə bir transkripsiyanın mətnin ahəngdar səsləməsinə birbaşa mane olduğunu əlavə faktlarla arqumentləşdirməyə ehtiyac yoxdur. Əksinə, alliterativ tipli qafiyələnmə ilə yaradılmış poetikliyin, daha dəqiqi, melodiyalılığın “Kitab”ın dili üçün səciyyəvi olduğunu xüsusilə vurğulamaq lazım gəlir. Burada sintaktik mühitlə bağlı olaraq “Beyrəgə” formasına düşmüş şəxs adının sonundakı “gə”nin digər sözlərdəki oxşar formalarla alliterasiya yaratmasını qeyd etməklə kifayətlənmək olar: “Aydan arı, gündən görkli qız qardaşıŋ Banıçiçəgi Bamsı Beyrəgə diləməgə gəlmişəm” (D-83): gü – gö – gi – gə - gə -gə;
– beşincisi, Qaba Ağac və Qağan Aslan adları təkcə forma yox, həm də semantika baxımından oxşardır: forma baxımından – hər iki modeldə ilk söz “q” səsi ilə başlanır ki, bu da onları alliterasiya xəttində birləşdirir (qaba, qağan); hər iki modeldəki sözlərdə yalnız qalın “a” saiti işlənir (a-a-a-a; a-a-a-a), eyni zamanda hər iki modelin ikinci komponenti məhz qalın “a” saiti ilə başlanır ki, bu da onları assonans xəttində birləşdirir (ağac, aslan); hər iki modeldəki sözlər ikihecalıdır (qaba, ağac, qağan, aslan). Maraqlıdır ki, bu oxşarlıq “a” səsinin assonansı müşahidə olunan “Atağuzlu Aruz” antroponimik modelini də əhatə edir. Bu isə həm də o deməkdir ki, təhkiyəçi Qaba Ağac, Qağan Aslan və Aruz adlarını assonans və alliterasiya xəttində birləşdirməklə misraların melodiyalılığını təmin etmiş, ən əsası isə poetik mənanı qüvvətləndirmişdir; semantika baxımından – qorqudşünaslıqda həmin sözlərin məna yükü əsasən belə səciyyələndirilir: qaba – uca, iri, bərk; Qaba Ağac – həyat ağacı; qağan – böyük başçı, kükrəmiş, qızmış; aslan – güclü, qüvvətli, çevik; Aruz – dağ, döyüş, vuruşma, xoşbəxt, işıq, od ... Müqayisələr göstərir ki, bu vahidlər əsasən eyni semantik yuvaya daxil ola bilir. Deməli, Qaba Ağac→Qağan Aslan→Aruz adları həm də semantik dinamika xəttində birləşir, yəni Qaba Ağac da, Qağan Aslan da Aruz adını qüvvətləndirməyə xidmət edir. Burada bir məqam da yada düşür: Təpəgöz Basatın atası Aruza qan qusdurub. Bəlkə, elə buna görə də Basat atasının adını birbaşa yox, metaforik adlar (Qaba Ağac, Qağan Aslan) kontekstində, ya da ki öz adı daxilində (Mənim adım sorarsaŋ, - Aruz oğlı Basatdır) deyir;
– altıncısı, Aruz Basatın cəmiyyətdəki atasıdır (bu, “Kitab”da aydın şəkildə ifadə olunub: Mənim adım sorarsaŋ, - Aruz oğlı Basatdır), “Qaba Ağac” Basatın totem atasıdır (“Kitab”ın ümumi semantik yükü və digər mənbələr bu nəticəni söyləməyə imkan verir. Digər tərəfdən, qeyd etdiyimiz kimi, mifoloq S.Rzasoy da bu fikirdədir), “Qağan Aslan”da Basatın totem atasıdır (mətndə Basatın totem atasına birbaşa işarə olunur: “Qaçub gedərkən Aruz qocanıŋ oğlancığı düşmüş, bir aslan bulup götürmiş, bəsləmiş”).
– yeddincisi, XI boyda Qazanın dilindən totem hesab olunan bir neçə varlığın adı verilir: qaplan, aslan, qurd, ağ sunqur quşu. Sonra isə onun cəmiyyətdəki ən yaxın qohumları təqdim olunur: oğlu Uruz, qardaşı Qaragünə. Sintaktik bütövə diqqət yetirək:

   Ağ qayanıŋ qaplanının erkəgində bir köküm var,
   Ortac qırda siziŋ keyikləriŋüz turğurmıya.
   Ağ sazıŋ aslanında bir köküm var,
   Qaz alaca yunduŋı turğurmıya.
   Əzvay qurd ənügi erkəgində bir köküm var,
   Ağca bəkil tümən qoyunıŋ gəzdirmiyə.
   Ağ sunqur quşı erkəgində bir köküm var.
   Ala ördək, qara qazuŋ uçurmıya.
   Qalın Oğuz elində bir oğlum var, – Uruz adlu
   Bir qartaşım var, – Qaragünə adlu.

Bu sıralanmada semantik dinamika kök, totem hesab olunan varlıqların adı ilə (qaplan, aslan, qurd, ağ sunqur quşu) başlanır, yaxın qohumluq terminləri ilə tamamlanır (oğul, qardaş). Bu mənada bəhs etdiyimiz yazılış şəkillərinin məhz “atam” şəklində transkripsiyası olduqca təbii qarşılanır: 

Atam adın sorar olsaŋ, – Qaba Ağac!
Atam adın deirsəŋ, – Qağan Aslan
Mənim adım sorarsaŋ, –
Aruz oğlı Basatdır...

Qazan və Basat obrazlarının dilindən verilmiş parçaların tipologiyasına sintaktik-semantik müstəvidə diqqət yetirək: hər iki parçada biri digərini forma və semantika baxımından tamamlayan paralel cümlə konstruksiyalarına, sintaktik paralelizmə təsadüf olunur; hər iki parçada əvvəlcə kök, totem hesab olunan varlıqların adları sadalanır. Basatın dilində: atam Qaba Ağac, atam Qağan Aslan; Qazanın dilində: köküm erkək qaplan, köküm aslan, köküm qurd balası, köküm ağ sunqur quşu... Sonra isə cəmiyyətdəki qohumluq əlaqələri ifadə edilir: Basatın dilində – Aruz oğlı Basat; Qazanın dilində - oğlum Uruz, qartaşım Qaragünə (burada Qazanın atası Ulaşın adının çəkilməməsi birbaşa sintaktik mühitlə bağlıdır); Qazanın dilindən verilmiş qaplanın erkəgi, qurd ənügi erkəgi, ağ sunqur quşı erkəgi kimi söz birləşmələrində kişi cinsinə aid fərd anlamlı “erkəg” sözü bir təyinedici kimi çıxış edir (həmin sistemdəki semantik dinamika aslanın da erkəyindən danışmağa əsas verir). Bu semantik dinamika sintaktik bütövün sonuna qədər davam edir, daha dəqiqi, kişi cinsini ifadə edən qohumluq terminləri ilə tamamlanır: oğul (oğlum Uruz), qardaş (qardaşım Qaragünə). Basatın dilindən verilmiş parçada da həmin semantik dinamika özünü göstərir: atam Qaba Ağac = kişi, erkək (ata sözünə görə); atam Qağan Aslan = kişi, erkək (ata sözünə görə); Aruz oğlı Basat = kişi, erkək (qohumluq bildirən oğul sözünə və kişi şəxs adlarına görə); hər iki parçada obrazların qohumluq münasibətləri təbiət və cəmiyyət kontekstində təqdim olunur ki, bunlardan da birincisi mifik, ikinci realdır. “Kitab”da mifik və real qohumluq əlaqələrinin sintez şəklində təqdimi isə məhz real qohumluğu qüvvətləndirməyə xidmət edir.
Yuxarıdakı qeydlər göstərir ki, mübahisə predmetinə çevrilmiş misraları məhz aşağıdakı kimi qəbul etmək lazımdır:

Atam adın sorar olsaŋ, – Qaba Ağac!
Atam adın deirsəŋ – Qağan Aslan!

Haqqında geniş şəkildə bəhs etdiyimiz misralardakı “ata” sözünün məna yükü və mətn daxilindəki funksiyasını həm də sintaktik bütövlər müstəvisində təhlil etmək zərurəti yaranır. Bu mənada Təpəgözlə Basatın dialoquna diqqət yetirək:

Təpəgözün dilində:
Qalarda – qoparda yigit,
      yeriŋ nə yerdir?
Qaranŋu dün içində yol azsaŋ
          umuŋ nədir?
Qaba ələm götürən xanıŋuz kim
Qırış Güni ögdin?
Ağ saqallu babaŋ adı nədir?
Alp ərən ərdən adın
   yaşurmaq eyb olur,
Adıŋ nədir, yiğit, degil maŋa! – dedi.
Basatın dilində:
Qalarda – qoparda
  yerim Günortac!
Qaranŋu dün içrə yol azsam,
   umum allah!
Qaba aləm götürən xanımız –
   Bayındır xan!
Qırış güni ögdin dəpən alpımız
   Salur oğlı Qazan
Atam adın sorar olsaŋ, – Qaba Ağac
Atam adın deirsəŋ – Qağan Aslan!
Mənim adım sorarsaŋ, –
Aruz oğlı Basatdır, – dedi.

İlk olaraq qeyd edək ki, burada baba və ata sözlərinin müvaziliyi müşahidə olunur (Təpəgözün dilində: baba – Ağ saqallu babaŋ adı nədir? Basatın dilində: ata – Atam adın sorar olsaŋ, – Qaba Ağac!...). Ən əsası isə parçalar mifoloji məzmun daşımasına baxmayaraq, atanın böyüklüyü, müqəddəsliyi və kimliyi Oğuz cəmiyyəti, Oğuz dövləti kontekstində canlandırılır. Daha dəqiqi, bu parçaların ümumi semantik yükündən aydın olur ki, Oğuz dövlətinin ərazisi, başçısı (xanı), sərkərdəsi, bayrağı var. Aruz oğlu Basat da bu dövləti qoruyanların sırasındadır. Yeri gəlmişkən, Basat “Kitab”da ən yenilməz, ən məğlubedilməz qəhrəman statusundadır. O hətta döyüş günü öndə gedən Salur Qazandan da üstündür. Faktlara müraciət edək: özünün daha güclü olduğunu bəyan edən Qazan xan Təpəgözü öldürə bilmədiyini etiraf edir:

“Qağan aslan qopdı Dəpəgöz, 
Qalıŋ sazlarda çevirdim, alamadım, Basat!
Ər olsaŋ, yeg.
Olsaŋ, mərə, mən Qazanca olmıyasan, Basat!”
Basat isə Təpəgözə qalib gəlir: “Basat qaqıb yerindən turı gəldi. Buğra kimi Dəpəgözi dizi üzərinə çökürdı. Dəpəgözüŋ kəndü qılıcilə boynını urdı. Dəldi, yay kirişinə taqdı…” . Həm də bu adi qələbə deyil. Belə ki, atı vurub-basan, qanını sümürən Basat igidlərin başçısı Qazana zərbə vuran, Qaragünəni əlində əzən, Bığı qanlı Bəgdüz Əməni əlində döyən, ağ saqqallı Aruza qan qusduran, bığ yeri tərləmiş cavanları, əlləri xına qızcığazları yeyən, Oğuz yurdunu əsir-yesir edən Təpəgözə qalib gəlir, Oğuz ellərini, Oğuz bəylərini ən böyük fəlakətdən qurtarır.
Maraqlıdır ki, Təpəgözün və Basatın dilindən verdiyimiz parçalar forma və semantikasına görə Əyrək və Səyrəyin dilindən verilmiş parçalarla oxşardır: Təpəgözün dilində - “Alp ərən ərdən adın yaşurmaq eyb olur, adıŋ nədir, yigit, degil, maŋa!”…; Əyrəyin dilində - “Alp ər ərdən adın yaşurmaq eyb olur, adıŋ nədir, yigit?” Burada xüsusi olaraq qeyd etmək lazım gəlir ki, həmin parçalardakı bir sıra cümlələr nəinki oxşardır, hətta bütün parametrlərinə görə eynidir: Basatın dilində – “Qaba aləm (ələm – Ə.T.) götürən xanımız – Bayındır xan!”; Səyrəyin dilində – “Qaba ələm götürən xanımız – Bayındır xan!” Heç şübhəsiz ki, bu cür oxşarlıq və eyniliklər boyları bir-birinə bağlayan detallardandır.
 “ﺍﻤﺩﻱ” Drezden nüsxəsinin 232-ci səhifəsindəki bu yazılış şəkli müxtəlif mənalı sözlər kimi transkripsiya olunub:
O.Ş.Gökyayın nəşrində: imdi. İmdi kardaşuz, kıyma maŋa, dedi (9);
M.Erginin nəşrində: imdi. İmdi kardaşuz, kıyma maŋa didi (5);
H.Araslının nəşrində: imdi. İmdi qardaşlar, qıyma maŋa! – dedi (14);
F.Zeynalov və S.Əlizadənin nəşrində: əmdi. Əmdi qardaşlar, qıyma maŋa! – dedi (15).
V.V.Bartold həmin yazılış şəklini “imdi” kimi başa düşdüyünə görə “тогда” (onda, o vaxt, o zaman) kimi tərcümə edib (18).
S.Əlizadə hazırda, bu anda, hazırkı vaxtda və s. anlamlı “imdi” (indi) sözünün mətnlə səsləşmədiyini, həm də Drezden nüsxəsində “indi” anlamlı “şimdi” sözünün işləndiyini nəzərə alaraq yazır: “...birinci sözü “əmdi” kimi oxuyub başa düşmək olar. Müasir dil üçün də təbii görünməyən “əmdi” feli ismi “əmzik” mənasında işlənmişdir. Belə quruluşda feli isimlərə başqa yazılı abidələrdə və müasir türk dillərində də təsadüf edilir”. Burada bir cəhəti də qeyd edək ki, “Kitab”ın 1988-ci il Bakı nəşrində “əmdi qardaşlar” ifadəsi “süd qardaşıyıq” şəklində sadələşdirilmişdir.
Heç şübhəsiz ki, fərqli transkripsiyalara münasibət bildirərkən, ilk növbədə, mətnin semantik yükünə əsaslanmaq lazım gəlir. Bu mənada Təpəgözlə Basatın dialoquna diqqət yetirək: 

Basatın dilində: 
“...Atam adın deirsəŋ – Qağan Aslan
Mənim adım sorarsaŋ, –
Aruz oğlı Basatdır, dedi”.

Təpəgözün dilində:
“Əmdi qardaşlar, qıyma maŋa!” – dedi”

Bu qarşılaşdırma birbaşa diktə edir ki, həmin yazılış şəkli “imdi” kimi oxunsa belə, yenə də söhbət Basatı özünə qardaş hesab edən, onu aldadaraq məhv etmək istəyən Təpəgözdən gedir. Bu isə öz təsdiqini ən azı “qıyma maŋa” ifadəsində tapır. Çünki qardaş qardaşa qıymaz, öldürməz. Bəs Təpəgözlə Basat necə qardaşlardır?
“Kitab”da Təpəgözün atası və anası konkret olaraq göstərilir: atası – Sarı çoban, anası “Pəri qızı. Deməli, Təpəgözlə Basat nə qandaş (atabir qardaş), nə də ki ikdişdirlər (anabir qardaş). Bu mənada “süd qardaşı” anlamlı “əmdi” sözü mətnlə səsləşir. Belə ki, Aruzun dilindən verilmiş “Xanım, munı maŋa, veriŋ, oğlum. Basatla yaşlıyayın!” cümləsinin, eyni zamanda təhkiyəçinin dilində işlənmiş “Aruz Dəpəgözi aldı, evinə gətürdi. Buyurdı bir dayə gəldi. Əmcəgini ağzına verdi” cümlələrinin semantik yükü “Təpəgözlə Basat eyni dayədən süd əmmişdir” qənaətini söyləməyə imkan verir. Bu məsələyə nisbətən başqa bucaqdan yanaşan M.Kazımoğlu maraqlı mülahizələr irəli sürür: “...Mətnin alt qatında Basat aslan balaları ilə qardaş olduğu kimi, müəyyən mənada Təpəgözlə də qardaşdır... Nə qədər çətin olsa da (neçə dayənin canını alandan sonra əcaib uşağa qazan-qazan süd içirmək lazım gəlsə də), Təpəgözü Basatla bir yerdə bəsləyib boya-başa çatdırmaq mümkün olur... Oğuz elinə düşmən kəsilən Təpəgöz hardasa Basatı özünə qardaş bilir və qardaş bildiyi adama qarşı vuruşur... Hərəkətləri Alp Aruzun niyyətinə uyğun gəlməyən Təpəgöz Basatın həqiqi yox, yalançı qardaşına çevrilir” (13, 32-34). Deməli, həmin yazılış şəklinin məhz “süd qardaşı” anlamlı “əmdi” kimi transkripsiyası daha real görünür. Yekun olaraq onu da qeyd edək ki, “Kitab”dakı “əmdi” sözü fonetik tərkibi və semantikasına görə M.Kaşğarinin “Divan”ındakı “süd qardaşı” anlamlı “əmikdəş” sözü ilə eyni xətdə birləşir: “Eyni məmədən əmən iki uşağa “əmikdəş” deyilir, “əmmədə arkadaş” deməkdir” (10, 405). M.Qıpçaq “əmdi” sözündəki “di” hissəsinə başqa prizmadan yanaşıb: “Dədə Qorqud kitabı”nın dilində əmdi sözü “bir anadan süd əmən”, “süd qardaşı mənasında işlənir... əmdi sözü əmmək felinə sözdüzəldici -di şəkilçisinin artırılması yolu ilə əmələ gəlmişdir. Əmdi sözünü əmələ gətirən -di şəkilçisinin tarixən sifət düzəldən şəkilçi kimi işlənən -dik şəkilçisindən sonuncu “k” səsinin düşməsi nəticəsində yaranmasını güman etmək olar” (20, 53). 
ﻗﺯﺍﻧﻱ Drezden nüsxəsinin 256-cı səhifəsində verilmiş bu yazılış şəklinin transkripsiyası və izahına diqqət yetirək:
O.Ş.Gökyayın nəşrində: kızanı – genc; deliqanlı; erkek cocuk; qız cocuk (9);
M.Erginin nəşrində: kızanı – cocuk, erkek cocuk... (5);
F.Zeynalov və S.Əlizadənin nəşrində: qızam – qızla (15);
V.V.Bartold yuxarıdakı yazılış şəklini “içində xörək bişirmək, su qaynatmaq və s. üçün böyük girdə metal qab” anlamlı “qazan” (котел) kimi tərcümə edib (18).
Göründüyü kimi, həmin yazılış şəkli dörd cür mənalandırılıb: dəliqanlı; erkək cocuq; qız; qazan (qab-qacaq). A.Hacıyev bu izahlardan birinə - daha dəqiqi, O.Ş.Gökyayın təqdim etdiyi dörd variantdan (genc; deliqanlı; erkek cocuk; qız cocuk) ikincisinə üstünlük verərək yazır: “... Göstərilən cümləyə kompleks yanaşdıqda onun sadə, aydın bir fikri ifadə etdiyi müəyyənləşir: «Gördü ki, yetim oğlan bir dəliqanlıyla çəkişir (yaxalaşır)” (8, 93). Bu qeydlərin hər biri ilə müəyyən mənada razılaşmaq da olar. Amma həmin yazılış şəkli işlənmiş sintaktik bütövün semantikası problemə başqa bucaqlardan baxmağı diktə edir. İlk olaraq qeyd edək ki, həmin yazılış şəkli təkcə kızanı, qızanı yox, həm də “qazanı” kimi oxunur. “Qazanı” oxunuş formasının düzgünlüyünü isə belə arqumentləşdirmək olar: M.Kaşğarinin “Divan”ındakı kazğan (ﻗﺯ ﻏﻦ ) (11, 249) sözünün ilk hissəsi ( ﻗﺯ) Drezden nüsxəsindəki həmin yazılış şəklinin ilk hissəsi iləﻗﺯ eynidir; V.V.Bartold həmin yazılış şəklini “qazan” (qab-qacaq) kimi başa düşdüyündən “котел” kimi tərcümə edib.
“Qazan” feli sifətinə diaxronik müstəvidə münasibət bildirən Q.Bağırov türkoloji araşdırmalara istinad edərək yazır: “...abidələrdə qazan – qazğan felinin işlənməsi bu sözün ta qədimdən yayılıb ümumtürk dillərinin zonasında işlənən bir söz olduğunu göstərir. S.Y.Malov Gültəkin abidəsinin böyük mətnində və Tonyukuk abidəsində bu felin qozğan variantını göstərərək, onun əldə etmək (приобработать, добывать), əldə etmək üçün hərislik göstər, qibtə et və qısqanclıq göstərmək (ревновать) mənalarında işləndiyini və oradaca Radlova əsaslanaraq qazğan felinin yeni dövrlərdə qazan şəklinə düşdüyünü qeyd edir. ...çox güman ki, qazan feli möhtəkirlik anlayışı ilə bağlı olan bir prosesdən əmələ gəlmişdir” (3, 103). Bu izahlardakı hərislik göstərən, qısqanclıq göstərən, möhtəkirlik edən anlamlı “qazan” (qazğan) sözü “Kitab”dakı “qazanı” (yeni təqdim etdiyimiz transkripsiya) sözünün semantikası ilə səsləşir; “...Yemək-içmək etdilər. Səgrək məst oldu. Tışra ayaq yoluna çıqdı. Gördi kim, öksüz oğlan bir qazanı çəkişür. “Mərə noldıŋız?” deyü bir şillə birinə, bir şillə birinə urdı... Biri aydır: “Mərə, mizim öksüzligimiz yetməzmi, bizi niyə urarsan?..” (D-256). Bu parçanı belə səciyyələndirmək olar: hər iki oğlan yetimdir; hər ikisi şadlıq məclisini kənardan seyr edir; hər ikisi şadlıq məclisi qurtardıqdan sonra əldə edəcəkləri ərzağı (yeməyi) səbirsizliklə gözləyir; Çox güman ki, onların çəkişməsi də bu motivlə - süfrədə qalan yeməyə kimin sahib çıxa bilməsi ilə bağlıdır. Bu mənada həmin yazılış şəklinin “qızanı” (qız) formasında transkripsiyası, eyni zamanda qab-qacaq anlamlı “qazan” kimi başa düşülməsi mətnin semantikasına ziddir. O ki qaldı “kızanı” (qızanı) şəklində transkripsiya və onun “dəliqanlı” mənasında yozulmasına... Bu da mətnin semantik yükünə yapışıqlı görünmür: ona görə ki ikinci yetim “dəliqanlı” olsa idi, Səyrəyin şilləsini cavabsız qoymazdı. Ən azı şillə ilə cavab verərdi. Çünki “dəli nərə dəliqanlılığın ən qabarıq, ən nümayişkaranə və ən parlaq ifadə formasıdır” (7, 108). Bu da o deməkdir ki, həmin ac-yalavac yetimlər Səyrəkdən ən azı üç-dörd yaş kiçik uşaqlardır.
Nəyisə əldə etməyə həris, paxıl, qısqanc anlamlı “qazanı” sözünün sonundakı “-ı” isə -la morfemi funksiyasında çıxış edir. Diqqətçəkən məqamlardan biri də budur ki, həmin yazılış şəklini müxtəlif cür yozanlar da “-ı” şəkilçi morfemini (birgəlik – alət halın arxaikləşmiş forması) məhz “-la” kimi sadələşdirib: qızla (F.Zeynalov və S.Əlizadə); dəliqanlıyla (A.Hacıyev).
Nəticə. Məqalədə kavım // kavum // qoma // atam, qızanı kimi sözlərin tkanskripsiyası mətn semantikası kontekstində dəqiqləşdirilir. Bu sözlərin leksik-semantik, eyni zamanda üslubi-poetik xüsusiyyətləri təkcə “Dədə Qorqud kitab”ı yox, həm də digər qədim türk mənbələri müstəvisində araşdırılır.

ƏDƏBİYYAT

1. Abdulla K. Mifdən yazıya və yaxud gizli Dədə Qorqud. Bakı, 2009
2. Araslı H. Kitabi-Dədə Qorqud. Azərbaycan ədəbiyyat tarixi problemləri. Bakı, 1998
3. Bağırov Q. Azərbaycan dilində fellərin leksik-semantik inkişafı. Bakı, 1971, s.103.
4. Dedem Korkutun kitabı. İstanbul, 2000
5. Ergin M. Dede Korkut kitabı. I, II. Ankara, 1958
6. Əlizadə R. Azərbaycan folklorunda təbiət kultları. Bakı, 2008
7. Əliyev K. Eposun poetikası: “Dədə Qorqud” və “Koroğlu”. Bakı, 2011, s.108.
8. Hacıyev A. Dədə Qorqud kitabı: oxunuşlar, açımlar. Bakı, 2007
9. Gökyay O.Ş. Dedem Korkudun kitabı. İstanbul, 2000.
10. Kaşğari M. “Divanü lüğat-it-türk” (tərcümə edəni Ramiz Əskər), I cild, Bakı, 2006
11. Kaşğari M. “Divanü lüğat-it-türk” (tərcümə edəni Ramiz Əskər), II cild, Bakı, 2006
12. Kaşğari M. “Divanü lüğat-it-türk” (tərcümə edəni Ramiz Əskər), II cild, Bakı, 2006
13. Kazımoğlu M. Epos, nəşr, problemlər. Bakı, 2012
14. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1977
15. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1988
16. Kitabi-Dədə Qorqud ensiklopediyası. I cild, Bakı, 2000.
17. Kitabi-Dədə Qorqud ensiklopediyası. II cild, Bakı, 2000.
18. Книга моего Деда Коркута. Москва–Ленинград, 1962.
19. Qafarlı R. Mif və nağıl. Bakı, 1999
20. Qıpçaq M. “Dədə Qorqud kitabı”nın dilində əlamət və keyfiyyət bildirən sözlər. Bakı, 2012, s.53.
21. Rzasoy S. Oğuz mifinin paradiqmaları. Bakı, 2004
22. Sadıq İ. Türk epos yaradıcılığı və Şumer dastanları.
23. Seyidov M. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən. Bakı, 1989 
24. Tanrıverdi Ə. “Kitabi-Dədə Qorqud”da şəxs adları. Bakı, 1999

Kamran ƏLİYEV
Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

BİR DAHA TƏPƏGÖZ HAQQINDA

"Äÿäÿ Ãîðãóä" åïîñóíóí þéðÿíèëìÿñè ìöõòÿëèô äþâðëÿðè ÿùàòÿ åòìèø, ùÿð äþâðäÿ áó àáèäÿíèí òÿäãèãè èëÿ áàüëû ìöÿééÿí ÿäÿáè-íÿçÿðè, òàðèõè-ôÿëñÿôè áàõûøëàð ñèñòåìè ôîðìàëàøìûø, êöëëè ìèãäàðäà ìÿòí äÿãèãëÿøäèðìÿëÿðè àïàðûëìûø âÿ äèë õöñóñèééÿòëÿðè àéäûíëàøäûðûëìûø, åïîñóí äàùà ãàáàðûã ýþðöíÿí áöòöí ìÿñÿëÿëÿðè áàðÿäÿ õåéëè ìÿãàëÿ âÿ ìîíîãðàôèéà ÷àï åäèëìèø, ëàêèí áöòöí áóíëàðëà áÿðàáÿð áèð ÷îõ àêòóàë ïðîáëåìëÿðèí òÿùëèëè âÿ èçàùû ùÿëÿ äÿ þç ùÿëëèíè òàïìàìûøäûð. Ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, õàëã òÿôÿêêöðöíöí âÿ õàëã èñòÿéèíèí òÿúÿññöìö îëàí "Äÿäÿ Ãîðãóä" åïîñó ùÿì ãÿùðÿìàíëûã àáèäÿñè, ùÿì äÿ òÿäãèãàò îáéåêòè êèìè áöòöí äþâðëÿðèí åïîñóäóð. ×öíêè áó àáèäÿíèí åòíèê-òàðèõè, áÿäèè-ôÿëñÿôè ýöúö òöêÿíìÿç âÿ ñîíñóçäóð.
Åïîñäàêû Òÿïÿýþç îáðàçûíà ýÿëäèêäÿ èñÿ áåëÿ áèð ùÿãèãÿò àéäûíëàøûð êè, áó îáðàç ÿêñÿð òÿäãèãàò÷ûëàð òÿðÿôèíäÿí êèôàéÿò ãÿäÿð âÿ ëàçûìè ñÿâèééÿäÿ þéðÿíèëìèøäèð. Åéíè çàìàíäà î äà äàíûëìàçäûð êè, åïîñóí ïîåòèêàñûíäà ñÿúèééÿâèëèéè âÿ ãåéðè-àäèëèéè èëÿ ñå÷èëÿí Òÿïÿýþçöí ñèððè ùÿëÿ äÿ êèôàéÿò ãÿäÿð à÷ûëìàìûøäûð. Òÿïÿýþçöí äàñòàíà ýÿëèøèíè âÿ ýåäèøèíè ÿêñ åòäèðÿí âÿ "Áàñàòûí Òÿïÿýþçö þëäöðäöéö áîé" êèìè òàíûíàí áó áîéäàí ùÿì Ãàëûí Îüóç åëèíèí þçöíÿ, ùÿì ìèôèê äöíéàéà, ùÿì äÿ åïîñóí ñòðóêòóðóíà âÿ ïîåòèêà ñèñòåìèíÿ íÿçÿð éåòèðèá áèð ÷îõ åëìè ìöëàùèçÿëÿðè äÿãèãëÿøäèðìÿê âÿ êîíêðåòëÿøäèðìÿê ìöìêöíäöð. 
Òÿïÿýþçöí ÿñë ìàùèééÿòèíèí öçÿ ÷ûõàðûëìàñû îíóí ìÿíøÿéèíèí âÿ ïîåòèêàñûíûí, éÿíè ùÿð èêè ìÿãàìûí äöçýöí òÿéèí åäèëìÿñèíäÿí ÷îõ àñûëûäûð. Àììà èíñàô íàìèíÿ îíó äà ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, Òÿïÿýþçöí ìÿíøÿéè îíóí ïîåòèêàñû èëÿ ìöãàéèñÿäÿ õåéëè äÿðÿúÿäÿ ýåíèø, ùÿðòÿðÿôëè âÿ àðäûúûë þéðÿíèëìèøäèð. Ýþðöíöð, Òÿïÿýþçöí ìÿíøÿéè ìÿñÿëÿñè ãîðãóäøöíàñëûüûí ìöÿééÿí ìÿðùÿëÿëÿðèíäÿ êèôàéÿò ãÿäÿð àêòóàë ìÿíà êÿñá åòìèøäèð. Áåëÿ êè, Ì.Òÿùìàñèáäÿí (10), ß.Ñóëòàíëûäàí (9) âÿ Î.Ø.Ýþêéàéäàí (4) áàøëàéûá Â.Æèðìóíñêèäÿí (11), Õàëûã Êîðîüëóäàí (8) òóòìóø Ê.Àáäóëëàéà (1) ãÿäÿð ÿêñÿð òÿäãèãàò÷ûëàð Òÿïÿýþçÿ ìöíàñèáÿòäÿ îíóí ìÿíøÿéè ìÿñÿëÿñèíÿ äàùà ÷îõ öñòöíëöê âåðìèø âÿ áó èñòèãàìÿòè áöòöí ìÿñÿëÿëÿðäÿí þíÿ ÷ûõàðìûøëàð. Áóíà äà òÿáèè áàõìàã ëàçûìäûð. Îíà ýþðÿ êè, Òÿïÿýþçöí ÿñë ìàùèééÿòèíèí à÷ûëìàñû âÿ åëìè èçàùû îíóí ìÿíøÿéèíèí íÿ äÿðÿúÿäÿ âÿ íÿ ãÿäÿð áÿëëè îëìàñûíäàí àñûëûäûð.
Áöòöí áóíëàðûí ÿùÿìèééÿòèíè õöñóñè ãåéä åòìÿêëÿ áÿðàáÿð, îíó äà âóðüóëàìàã ëàçûìäûð êè, Òÿïÿýþçöí ìÿíøÿéèíèí äåéèë, ìÿùç ïîåòèêàñûíûí äÿãèã âÿ ùÿðòÿðÿôëè þéðÿíèëìÿñè îíóí ÿñë ìÿçìóíóíóí öçÿ ÷ûõàðûëìàñûíà, åïîñóí ñòðóêòóðóíóí âÿ ñèñòåìèíèí äÿðêèíÿ, áÿçè ñèðëÿðèíèí à÷ûëìàñûíà âÿ àéäûíëàøìàñûíà äàùà ÷îõ (ùÿòòà ìÿíøÿéèíèí þéðÿíèëìÿñèíäÿí äÿ àðòûã äÿðÿúÿäÿ!) éàðäûì÷û îëà áèëÿð. 
Èëê þíúÿ "Áàñàòûí Òÿïÿýþçö þëäöðäöéö áîé"óí öìóìè ìÿíçÿðÿñèíÿ äèããÿò éåòèðìÿê ëàçûìäûð. Áó öìóìè ìÿíçÿðÿäÿ ãåéðè-àäè áèð ôàêò äèããÿòè ÷ÿêèð. Áó ôàêò èñÿ õàíëàð õàíû Áàéûíäûð õàíëà ÿëàãÿäàðäûð. Áåëÿ êè, äèýÿð áîéëàðäà Áàéûíäûð õàíû ùÿìèøÿ þç òàõò-òàúûíäà ýþðöðöê âÿ áèð íþâ îíó òàõò-òàúûíäà ýþðìÿéÿ âÿðäèø åòìèøèê. "Äèðñÿ õàí îüëó Áóüàúûí áîéó"íäà î, þç èãàìÿòýàùûíäà "Îüóç áÿéëÿðèíè ãîíàãëàéûð" (5, 34). "Áàéáóðàíûí îüëó Áàìñû Áåéðÿê áîéó"íäà Áàéûíäûð õàí éåíÿ þç éåðèíäÿäèð : "È÷ Îüóç, Òàø Îüóç áÿýëÿðè Áàéûíäûð õàíûí ñþùáÿòèíÿ äÿðèëìèøäè" (5, 52). "Ãàçëûã Ãîúà îüëó Éåéíÿéèí áîéó"íäà (5, 94) âÿ "Áÿêèë îüëó ßìðàíûí áîéó"íäà (5, 104) äà Îüóç áÿéëÿðè Áàéûíäûð õàíûí éàíûíà òîïëàøìûøäûëàð. "Òÿïÿýþç" áîéóíäà èñÿ âÿçèééÿò òàìàìèëÿ áàìáàøãàäûð: "Áàéûíäûð õàí áÿýëÿð èëÿ ñåéðàíÿ éåòìèøëÿðäè" (5, 98). 
Áöòöí áîéëàðäà þç éåðèíäÿ ýþðöíÿí, Îüóç áÿéëÿðèíè ÿòðàôûíà òîïëàéàí, îíëàðëà þç èãàìÿòýàùûíäà ìÿñëÿùÿòëÿøìÿëÿð àïàðàí Áàéûíäûð õàí áó áîéäà ñÿéàùÿòÿ ÷ûõìûøäûð. Ìÿùç åëÿ áó áîé îíóí åïîñ ïîåòèêàñû áàõûìûíäàí ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäèéè éåýàíÿ áîéäóð. 
Ôèêðèìèçúÿ, áîéäàêû ãîðõó ùèññè Òÿïÿýþçöí àäû èëÿ áàüëû îëìàãëà éàíàøû, ùÿì äÿ Áàéûíäûð õàíûí þç òàõòûíû òÿðê åòìÿñèíäÿ – Îüóç åëèíè ñÿéàùÿòÿ ÷ûõìàñûíäàäûð. Áàéûíäûð õàíûí þç òàõòûíäàí óçàãëàøûá êÿíàðà ýåòìÿñè îíó ùÿìèøÿ þç òàõòûíäà âÿ þç éåðèíäÿ ýþðìÿéÿ âÿðäèø åòìèø Îüóç áÿéëÿðè âÿ ùÿòòà áöòþâëöêäÿ Îüóç åëè ö÷öí ñîí äÿðÿúÿ úèääè áèð íàðàùàòëûüûí èëê ÿëàìÿòè âÿ íèøàíÿñèäèð. ßñëèíäÿ áó ôàêòûí þçö äÿ åïîñóí ïîåòèêàñû ö÷öí ãåéðè-àäè äÿðÿúÿäÿ ÿùÿìèééÿòÿ ìàëèêäèð.
Äèýÿð áèð ìàðàãëû úÿùÿò èñÿ îíäàí èáàðÿòäèð êè, èëê ìÿðùÿëÿäÿ àòà ×îáàíûí Òÿïÿýþç áàðÿäÿ åëÿ áèð àéäûí òÿñÿââöðö éîõäóð: "×îáàí èëÿðö âàðäû. Ýþðäè êèì, áèð éûüíàã éàòóð, éûëäûð-éûëäûð éûëäûðûð" (5, 98). Áó, àòà ×îáàíà ìÿëóì îëàí ÿí ñîí âÿ ãåéðè-ìöÿééÿí èíôîðìàñèéàäûð âÿ ùÿëÿëèê áóðàäà Òÿïÿýþç éîõäóð. Áàøãà ñþçëÿ, Áàéûíäûð õàí Òÿïÿýþçëÿ ðàñòëàøìàéàíà ãÿäÿð î, ìÿùç Òÿïÿýþç êèìè ùå÷ êÿñÿ áÿëëè äåéèë âÿ ùå÷ êÿñèí ýþçöíÿ ýþðöíìöð. Òÿïÿýþçëÿ Îüóç åëèíÿ ýÿëÿí òÿùëöêÿíèí ðåàëëûüûíû Òÿïÿýþçöí àíàñû Ïÿðè ãûçûíäàí åøèäÿí, ëàêèí ôÿðãèíÿ âàðìàéàí âÿ "ãîéóí àðäûíà äöøÿí" (5, 98) àòà ×îáàí äåéèë, ìÿùç õàíëàð õàíû Áàéûíäûð õàí ùèññ åäèð. Äåéÿñÿí, Áàéûíäûð õàíû þç òàõòûíäàí àéàüà ãàëäûðûá, þç ñàáèò éåðèíäÿí òÿðïÿäÿðÿê ùÿðÿêÿòÿ ýÿòèðÿí, ñÿéàùÿòÿ ÷ûõàðàí äà ìÿùç åëÿ îíóí öðÿéèíÿ äàììûø áó ãåéðè-àäè ùèññäèð – òÿùëöêÿ ùèññèäèð!
Òÿïÿýþç åïîñóí ñòðóêòóðóíäà èäáàð âÿ ìèôèê áèð äöøìÿí îáðàçû êèìè òÿêäèð. Îíóí àäû þçöíäÿí, öçöíäÿí âÿ ýþçöíäÿí áÿëëè îëóð âÿ Äÿäÿ Ãîðãóäóí ýÿëèá îíà àä âåðìÿñèíÿ äÿ åùòèéàú ãàëìûð, ÷öíêè äîüóëàí êèìè îíóí àäû áÿëëèäèð: Òÿïÿýþç! 
Áèð ìöääÿò ñîíðà Òÿïÿýþç þçöíö òàì øÿêèëäÿ, áöòöí ÷ûëïàãëûüû èëÿ ýþñòÿðèð: îíà ñöä âåðÿí äàéÿëÿðèí úàíûíû àëûð, îéíàäûüû óøàãëàðûí áóðíóíó, ãóëàüûíû éåéèð, éîë êÿñèð, áþéöê ùÿðàìè îëóð. Íÿùàéÿò, Îüóçóí àäàìëàðûíû éåìÿéÿ áàøëàéûð âÿ ùå÷ êÿñ îíóíëà áàúàðìûð. Ìÿñÿëÿíèí äÿ ÿñë ìàùèééÿòè åëÿ áóíäàäûð êè, Òÿïÿýþç Îüóçóí ÿáÿäè äöøìÿíè îëàí êàôèðëÿðäÿí äÿ ãàò-ãàò ýöúëö ýþðöíöð.
 Áóðàäà àéäûíëûã ö÷öí Îüóç èýèäëÿðèíèí ãÿùðÿìàíëûãëàðûíû õàòûðëàìàã éåðèíÿ äöøÿð. Áåëÿ êè, "Ñàëóð Ãàçàíûí åâèíèí éàüìàëàíäûüû áîé”äà Ñÿëúóã îüëó Äÿëè Äîíäàð, Ãàðàýöíÿ îüëó Äÿëè Áóäàã âÿ Ãàçàí õàí ùöúóì åäèá Øþêëö Ìÿëèéÿ, Ãàðà Òÿêóð Ìÿëèéÿ âÿ Áóüàúûã Ìÿëèéÿ ãàëèá ýÿëèðëÿð. "Ãàçàí áÿéèí îüëó Óðóç áÿéèí äóñòàã îëäóüó áîé"äà Äîíäàð, Ãàðàáóäàã, Ãàçàí õàí éåíÿ êàôèðëÿðè ìÿüëóá åäèð. 
"Òÿïÿýþç" áîéóíäà èñÿ áóíóí òàìàìèëÿ ÿêñèäèð: "Ãàçàíûí ãàðäàøû Ãàðàýöíÿ Òÿïÿýþç ÿëèíäÿ çÿáóí îëäû. Äþçÿí îüëó Àëï Ðöñòÿì øÿùèä îëäû.
Óøóí ãîúà îüëû êèáè ïÿùëÿâàí ÿëèíäÿ øÿùèä îëäû. Àðóã úàíäàí èêè ãàðûíäàøû Òÿïÿýþç ÿëèíäÿ ùÿëàê îëäû.
Äÿìöð Òîíëû Ìàìàã ÿëèíäÿ ùÿëàê îëäû.
Áûüû ãàíëû Áÿýäöç ßìÿí ÿëèíäÿ çÿáóí îëäû. Àü ñàããàëëû Àðóç ãîúàéà ãàí ãóñäóðäû. Îüëû Ãûéàí Ñÿëúöýèí þäö éàðûëäû. Îüóç Òÿïÿýþçÿ êàð ãûëìàäû, öðêäö ãà÷äû" (5, 99).
Ìÿíçÿðÿ àéäûí îëäóüó ãÿäÿð äÿ ôàúèÿëèäèð: êàôèðëÿðÿ ãàëèá ýÿëÿíëÿð Òÿïÿýþçöí ÿëèíäÿ ùÿëàê îëóðëàð.
Áÿñ îíäà õàëã òÿôÿêêöðö áåëÿ áèð áÿäùåéáÿò, èäáàð âÿ ãàíè÷ÿí îáðàçû éàðàòìàãëà íÿéÿ èøàðÿ åäèð? Ùÿòòà íÿçÿðÿ àëñàã êè, ùÿìèøÿ ãàëèá ýÿëÿí èýèäëÿðèí áó úöð àðäûúûëëûãëà ìÿüëóá îëìàñû ôàêòûíûí þçö áåëÿ äàñòàí äöøöíúÿñèíÿ òàìàìèëÿ éàääûð, îíäà ìÿñÿëÿ áèð àç äà ÷ÿòèíëÿøèð âÿ úèääè áèð ñóàë éàðàíûð: Áÿñ Òÿïÿýþç íÿ ö÷öí äàñòàíà äàõèë åäèëìèøäèð?
Òÿïÿýþç ×îáàíëà Ïÿðèíèí èçäèâàúûíäàí äîüóëóð âÿ éàðûìÿôñàíÿâè áèð îáðàçäûð, äåìÿëè, ðåàëëûãëà ìèôèí ìöøòÿðÿê òÿúÿññöìöäöð. Øöáùÿñèç, îíóí ðåàëëûüû àòàñû ×îáàíäàí ýÿëèð.
Òÿïÿýþç "þçöíöí ãîéóí ñöðöñö" îëìàñû èëÿ ÷îáàí àòðèáóòëàðûíû ãîðóéóá ñàõëàéûð âÿ áó ôàêò Õ.Êîðîüëó òÿðÿôèíäÿí ñþéëÿíèëìèøäèð (8, 145). Éàõóä Áàñàòûí Òÿïÿýþçÿ âóðäóüó îõëàð îíà áàòìàéàíäà Òÿïÿýþç àéûëûð âÿ Áàñàòû ýþðöá äåéèð: "Îüóçäàí éåíÿ áèçÿ áèð òöðôÿíäÿ ãóçó ýÿëäè" (5, 101). Áóðàäà äà ÷îáàíëûã õèñëÿòè àéäûíúà ýþðöíìÿêäÿäèð. 
Äåìÿëè, Òÿïÿýþç ðåàëëûüû – àòàñûíäàí ýÿëÿí õöñóñèééÿòëÿðè, äàùà ýåíèø ìÿíàäà èñÿ þç Îüóçëóüóíó – ÷îáàí çöìðÿñèíÿ õàñ êåéôèééÿòëÿðè ãîðóéóá ñàõëàéûð.
Òÿïÿýþç áàðìàüûíäà Ïÿðè àíàñûíûí éàäèýàðûíû – öçöéö ýÿçäèðìÿêëÿ þç ìèôèêëèéèíè äÿ ùèôç åäèð âÿ éàøàäûð. Éÿíè Àðóç Òÿïÿýþçö äþéöá, ñþéöá åâèíäÿí ãîâàíäà "Òÿïÿýþçöí Ïÿðè àíàñû ýÿëöá îüëàíûí ïàðìàüûíà áèð éöçöê êå÷öðäè. "Îüóë, ñàíà îõ áàòìàñóí, òÿíöíè ãûëûú êÿñìÿñöí!" – äåäè” (5, 99).
Áóíäàí ñîíðà Òÿïÿýþçëÿ öç-öçÿ ýÿëìÿê ãåéðè-ìöìêöíäöð. Î, Îüóç åëèíèí àõûðûíà ÷ûõìàã ãöäðÿòèíäÿäèð. Ùàìûíû éåéèá ãóðòàðìàã ôèêðèíäÿäèð âÿ ùå÷ êÿñÿ ãóëàã àñìûð, ùå÷ êÿñëÿ äÿ ðàçûëàøìûð. Îíóíëà êÿñÿìÿò êÿñìÿê ö÷öí éàëíûç Äÿäÿ Ãîðãóäó ÷àüûðìàëû îëóðëàð âÿ Äÿäÿ Ãîðãóä áó èøè ãèñìÿí éîëóíà ãîéóð.
ßýÿð Òÿïÿýþç áèð êèìñÿ èëÿ äåéèë, éàëíûç Äÿäÿ Ãîðãóäëà äàíûøûüà ýåäèð âÿ îíóí øÿðòëÿðè èëÿ ("ýöíäÿ èêè àäàì èëÿ áåø éöç ãîéóí âåðÿëèì") ðàçûëàøûðñà, áóíà ñÿáÿá Äÿäÿ Ãîðãóääà äà ðåàëëûãëà ìèôèí ãîâóøóã øÿêèëäÿ îëìàñûäûð. Îíóí ðåàëëûüûíà ùå÷ áèð øöáùÿ éîõäóð, ÷öíêè ãîïóç ÷àëûð, ñþç ñþéëÿéèð. Äÿäÿ Ãîðãóäóí àä âåðìÿñè èñÿ Àëëàùäàí áèð àç àøàüû, éàõóä Îüóç åëèíäÿ Àëëàùà ÿí éàõûí îëìàñû âÿ ùÿìèøÿ "àäûíû ìÿí âåðäèì, éàøûíû Àëëàù âåðñèí" äåìÿñè îíóí ìèôîëîæè ýöúö èëÿ áàüëûäûð.
Áåëÿëèêëÿ, Òÿïÿýþçëÿ ðåàë Îüóç àäàìû äàíûøûã àïàðà áèëìÿäèéè êèìè, îíà ðåàë Îüóç èýèäè äÿ ãàëèá ýÿëÿ áèëìÿç. ×öíêè ùÿãèãÿòëÿ ìèôèí ãîâóøóüóíäà îëàí Òÿïÿýþçëÿ þçöíäÿ ùÿãèãÿòè âÿ ìèôè éàøàäàí Äÿäÿ Ãîðãóä äèë òàïà áèëèðñÿ, îíà ãàëèá ýÿëìÿê èñòÿéÿí èýèä äÿ þçöíäÿ ìÿùç ùÿãèãÿòëÿ ìèôè éàíàøû éàøàäàí îáðàç îëìàëûäûð. Áó, Áàñàòäûð! Áàñàòûí ðåàë ñþéêÿíÿúÿéè Àðóçäóðñà – àòàñûäûðñà, ìèôèê ãàéíàüû àñëàíäàí ýÿëèð. ×öíêè Áàñàò Àðóç Ãîúàíûí èòìèø îüëóäóð âÿ îíó "áèð àñëàí áóëóï ýþòöðìöø, áÿñëÿìèøäèð" (5, 98).
Áàñàò âÿ Òÿïÿýþç äþéöøö ùÿéàòäà âÿ ÿäÿáèééàòäà íàäèð ùàëëàðäà ýþðöíÿí êëàññèê äþéöøäöð. Åéíè çàìàíäà áó äþéöøäÿ äàñòàí, äàùà ýåíèø ìÿíàäà, ôîëêëîð ñÿúèééÿñè þçöíö ýþñòÿðèð. Òÿïÿýþç Áàñàòû òóòóá ÷ÿêìÿñèíèí êöíúöíÿ ñàëûð âÿ åëÿ îðàäàúà Áàñàòû éåìÿéèá ýþçëÿéèð âÿ äàñòàí ïîåòèêàñûíà ÿìÿë åäèëèð. Ùÿòòà ÿêñ ùàäèñÿ äÿ áàø âåðèð, Áàñàòûí ÿâÿçèíÿ Òÿïÿýþç úÿçàëàíûð. Áàñàò ãûçäûðûëìûø øèøè îíóí ýþçöíÿ áàñûð. Áåëÿëèêëÿ, "Òÿïÿýþçöí ýþçö ùÿëàê îëóð" (5, 101).
Òÿïÿýþçöí ýþçö ÷ûõàðûëäû, ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ î àðòûã þëìöøäöð, ëàêèí úèñìàíè áàõûìäàí ùÿëÿ äÿ ñàüäûð. Áóíäàí ñîíðà Áàñàò Òÿïÿýþçëÿ äåéèë, ×îáàíûí êîð îüëó èëÿ âóðóøóð. Éÿíè Áàñàò ö÷öí äþéöøöí ãàëàí ùèññÿñè ìöÿééÿí ãÿäÿð àñàí êå÷ÿ áèëÿð. Ëàêèí êîð Òÿïÿýþç þç äþéöøöíö ùÿì ìèôèê, ùÿì äÿ ùÿãèãè ìöñòÿâèäÿ äàâàì åòäèðèð.
"Ýþçö ùÿëàê îëàí" ðåàë Òÿïÿýþç, éÿíè ×îáàíûí êîð îüëó "íÿðÿ óðäû, ùàéãûðäû êèì, òàü âÿ òàø éàíýóëÿíäè. Áàñàò ñû÷ðàäû. Ãîéóí è÷èíÿ ìàüàðàéà äöøäè" (5, 101). Ìèôèê Òÿïÿýþç Áàñàòûí ãîéóí äÿðèñè è÷èíäÿ îëäóüóíó áèëäè âÿ Áàñàò äà ìèôèê äöøöíúÿ èëÿ ãîéóí äÿðèñè è÷ÿðèñèíäÿ õèëàñ îëäó.
Òÿïÿýþç Ïÿðè àíàñûíûí îíà áàüûøëàäûüû öçöéöíö Áàñàòà âåðèð âÿ Áàñàò îíó àëàí êèìè ìèôèê äöøöíúÿ êþìÿéÿ ýÿëèð, Òÿïÿýþç Áàñàòûí éåðèíè òàïûð âÿ îíó õÿíúÿðëÿ âóðìàã èñòÿéèð. Áàñàò îíäàí óçàãëàøûð âÿ ãóðòóëóð.
Òÿïÿýþç Áàñàòû îíóí õÿçèíÿñèíÿ ñàùèá îëìàã ö÷öí ýöíáÿçÿ ýþíäÿðèð âÿ îðàíû äàðìàäàüûí åäèð, ëàêèí Áàñàò éåíÿ ãóðòóëóð.
Áó ö÷ äþéöøäÿí ñîíðà Òÿïÿýþç êþíöëëö øÿêèëäÿ þëìÿê èñòÿéèð, éÿíè ùÿãèãè þëöì àðçóëàéûð âÿ ìàüàðàíû ýþñòÿðÿðÿê Áàñàòà äåéèð: "Àíäà èêè ãûëûú âàð: áèðè ãûíëó, áèðè ãûíñóç. Îë ãûíñóç êÿñÿð ìÿíèì áàøûìû. Âàð, ýþòöð, ìÿíèì áàøóìû êÿñ!" (5, 102). Áàñàò ùÿìèí ãûëûíúû ýÿòèðèð âÿ Òÿïÿýþçöí áîéíóíó âóðóð.
Äàñòàí äöøöíúÿñèíÿ – òàêòèêè ýåäèøÿ ýþðÿ, Áàñàò Òÿïÿýþçö þëäöðìÿëèäèð âÿ þëäöðöð. Ðåàëëûãäà äàñòàí òÿôÿêêöðö ãÿëÿáÿ ÷àëûð: Òÿïÿýþç îüóçëàðûí ùå÷ âàõò ãàðøûëàøìàäûüû íÿùÿíý äöøìÿíäèð, áöòöí äöøìÿíëÿðäÿí äàùà ýöúëö áèð äöøìÿí îáðàçûäûð – Îüóç åëèíäÿí îëàíäûð. Áåëÿëèêëÿ, õàëã òÿôÿêêöðö îíó ýþñòÿðèð êè, ÿí áþéöê, ÿí íÿùÿíý äöøìÿí äÿ ìÿùç éåíÿ Îüóçäàí äîüóëóá áþéöéÿí áèð îáðàç – ×îáàí îüëó Òÿïÿýþç îëà áèëÿð. Áåëÿ áèð äöøìÿíÿ ãàëèá ýÿëÿí èñÿ Áàñàòäûð, ÷öíêè î äà Îüóç åëèíäÿí îëàíäûð – Àðóç Ãîúàíûí îüëóäóð. Ôîëêëîðøöíàñ Î.ßëèéåâ "Êÿëëÿýþçöí íàüûëû" âÿ "Òÿïÿýþç" íàüûëëàðûíäàí äàíûøàðêÿí òàìàìèëÿ äîüðó îëàðàã éàçûð: "Õàëãûí áÿäèè òÿôÿêêöðöíäÿ øÿðÿ àéðûëàí ìàñøòàáûí ýåíèøëèéè áó øÿðèí êîíêðåò èôàäÿ÷èëÿðèíèí íÿùÿíýëèéèíäÿ äÿ èôàäÿ îëóíìàãäàäûð. Øÿðèí áþéöêëöéö þç íþâáÿñèíäÿ îíà ãàðøû äóðàí ãÿùðÿìàíûí äà ÿçÿìÿòèíäÿí õÿáÿð âåðèð" (3, 33).
Ìèôèê äöøöíúÿ áàõûìûíäàí èñÿ ùå÷ êÿñèí ýþçëÿìÿäèéè, ùÿòòà äàñòàí÷ûíûí, ñþéëÿéèúèíèí áåëÿ àüëûíà ýÿëìÿäèéè ùàëäà Òÿïÿýþç ãàëèá ýÿëèð: Òÿïÿýþç éåíèäÿí äèðèëìÿê ö÷öí þç þëöìöíÿ íàèë îëóð. Áàøãà ñþçëÿ, î, þç þëöìö èëÿ éåíèäÿí äèðèëìÿê èñòÿéèð êè, áó, îíóí ìèôèê äîüóëóø èäåàëûäûð! Áåëÿëèêëÿ, áîéäà ìèôëÿ äàñòàíûí äþéöøö áàøà ÷àòûð. Äàùà ýåíèø ïëàíäà – ñòðàòåýèéàäà ìèôèê òÿôÿêêöð ãàëèáäèð. Áÿñ áó ãÿëÿáÿ åïîñóí ïîåòèêàñûíäà ùàíñû ôîðìàäà äàâàì åäèð, éÿíè Òÿïÿýþç ùàíñû ôîðìàäà äèðèëèð?
Ñóàëûí äîüðó úàâàáûíû òàïìàã ö÷öí éåíèäÿí áîéóí ÿââÿëèíÿ ãàéûäàã. Îðàäà "Ýþäÿñè àäàì, òÿïÿñèíäÿ áèð ýþçö" îëàí (5, 99) ìöÿììàéà Àðóç Ãîúà ñàùèá ÷ûõìàã ö÷öí Áàéàíäûð õàíà äåéèð: "Õàíûì ìóíû ìàíà âåðèí, îüëóì Áàñàòëà éàøëûéàéûì". Áàéûíäûð õàí "Ñÿíèí îëñóí!" úàâàáûíû âåðèð âÿ áóíäàí ÿââÿë "ãîéóí àðäûíà äöøÿí" àòà ×îáàí êèìè Òÿïÿýþçäÿí óçàãëàøûð. Áöòöí áóíëàðûí ÿêñèíÿ îëàðàã Àðóç Ãîúà Òÿïÿýþçö åâÿ ýÿòèðèð, îíà ñàùèá ÷ûõûð âÿ Òÿïÿýþçÿ éàõûíëàøûð.
Áÿñ äàùà ýåíèø ìÿíàäà Àðóç êèìäèð? Èëê àíëàìäà Äûø Îüóçóí àüñàããàëû, Ãàçàí õàíûí äàéûñû. Ìÿñÿëÿíèí äèýÿð òÿðÿôèíÿ ýÿëäèêäÿ èñÿ áÿëëè îëóð êè, Àðóç Ãîúà èëÿ Ãàçàí õàí àðàñûíäà òàðèõè áèð çèääèééÿò ìþâúóääóð âÿ îíóí ÿëàìÿòëÿðè ùÿëÿ ÕII áîéäàí ÷îõ-÷îõ ÿââÿëëÿð ùèññ åäèëìÿéÿ áàøëàéûð. Áåëÿ êè, "Ñàëóð Ãàçàíûí åâèíèí éàüìàëàíìàñû áîéó" êèìè òàíûíàí èêèíúè áîéäà Ãàçàí õàíûí òÿêëèôè èëÿ áÿéëÿð îâà ÷ûõìàã èñòÿéÿíäÿ Ãûéàí Ñÿëúóã îüëó Äÿëè Äîíäàð âÿ Ãàðàýöíÿ îüëó Ãàðàáóäàã ùå÷ áèð òÿðÿääöä åòìÿäÿí îíóí òÿêëèôèíè "ìÿñëÿùÿòäèð" ñþçö èëÿ ãàðøûëàéûðëàð. Àðóç Ãîúà äà ùÿìèí ñþçö òÿêðàðëàéûð, àììà ñîíðà Ãàçàí õàíà öç òóòàðàã ÿëàâÿ åäèð: "Àüàì Ãàçàí, ñàñû äèíëö Ýöðúöñòàí àüçûíäà îòóðàðñàí, îðäóí öñòöíÿ êèìè ãîðñàí?" Ãàçàí àéäûð: "Ö÷ éöç éèýèäëÿí îüëóì Óðóç ìÿíèì åâèì öñòöíÿ òóðñóí", – äåäè" (5, 42).
Ñîí äÿðÿúÿ ñàêèò êå÷ÿí áó ñþùáÿòèí àðõàñûíäà ùå÷ äÿ ñàêèò îëìàéàí áàøãà ìÿòëÿá âàðäûð. Áåëÿ êè, Àðóç ãîúà èëê äÿôÿ îëàðàã Óðóçó éåòèøìèø áèð èýèä – âàðèñ ñÿâèééÿñèíäÿ ýþðöð. Èêèíúèñè, Àðóç Ãîúàíûí âåðäèéè ñóàëûí úàâàáû Ãàçàí õàíäà òàì ùàçûð èäè. Áåëÿëèêëÿ, Àðóç Ãîúà èëÿ Ãàçàí õàí àðàñûíäà èëê ñÿññèç òîããóøìà ìÿùç áóðàäà áàø âåðèð.
Èíäè áàøãà áèð ñóàë ìåéäàíà ÷ûõûð: Áÿñ Àðóç Ãîúàíûí Ñàëóð Ãàçàíà àèä äþéöøëÿðäÿ èøòèðàêû íåúÿäèð? Áó ñóàëà úàâàáû, øöáùÿñèç, Ãàçàí õàíëà áàüëû áîéëàðäà òàïìàã ìöìêöíäöð. Â.Ì.Æèðìóíñêè éàçûð: "Àðóç äèýÿð Îüóç áÿéëÿðè èëÿ áèðëèêäÿ Ñàëóð Ãàçàí âÿ Óðóç óüðóíäà êàôèðëÿðÿ ãàðøû âóðóøóð (11, 609). 
Áåëÿ êè, ñàéúà èêèíúè îëàí "Ñàëóð Ãàçàíûí åâèíèí éàüìàëàíäûüû áîé"äà Àðóç Ãîúà åëÿ áîéóí ÿââÿëèíäÿúÿ ýþðöíöð âÿ àõûðäà äèýÿð Îüóç áÿéëÿðè èëÿ áèðëèêäÿ êàôèðëÿðÿ ãàðøû âóðóøóð. Ñûðà èëÿ äþðäöíúö îëàí "Ãàçàí áÿéèí îüëó Óðóç áÿéèí äóñòàã îëäóüó áîé"äà äà Àðóç Ãîúà ýþðöíöð, ëàêèí ãÿðèáÿäèð êè, áîéóí ñîíóíäàêû äþéöøäÿ ÿââÿëêè áîéäà îëäóüó ñÿâèééÿäÿ èøòèðàê åòìèð. ×öíêè èêèíúè áîéäà Àðóç Ãîúà òàì ïîðòðåòè èëÿ òÿñâèð åäèëèð âÿ ùÿòòà äèýÿð áÿéëÿð êèìè "×àë ãûëûúûí, áÿéèì Ãàçàí, éåòäèì" äåéèð. Äþðäöíúö áîéäà èñÿ ùÿìèí òÿñâèð âÿ ùÿìèí ñþçëÿð éîõäóð, îíóí ÿâÿçèíäÿ èñÿ éàëíûç áèðúÿ úöìëÿ âàðäûð: "Àíóí àðäûíúà òîãóç ãîúà áàøëàðû Àðóç éåòäè" (5, 77). Îíó äà ÿëàâÿ åäÿê êè, "Äÿäÿ Ãîðãóä êèòàáû"íûí íÿøðëÿðèíèí áèðèíäÿ èêèíúè áîéäà Àðóç Ãîúàéà àèä ýåíèø òÿñâèð âÿ îíóí äþéöøÿ èíàìëû ìöíàñèáÿòè äþðäöíúö áîéäà åéíè èëÿ òÿêðàð åäèëìèøäèð (6, 85). Àììà áåëÿ áèð ôàêò îíóí äèýÿð íÿøðèíäÿ éîõäóð (5).
 Ñàéúà îí áèðèíúè îëàí "Ñàëóð Ãàçàí äóòñàã îëóá îüëó Óðóç ÷ûõàðäûüû áîé"äà èñÿ Àðóç Ãîúà òàìàìèëÿ ýþðöíìöð.
Ãÿðèáÿ âÿçèééÿò éàðàíûð: Àðóç Ãîúà áèðèíúè äÿôÿ ýþðöíöð âÿ äþéöøäÿ èøòèðàê åäèð, èêèíúè äÿôÿ ýþðöíöð, ëàêèí äþéöøäÿ èøòèðàêû ÿââÿëêè ñÿâèééÿäÿ äåéèë, ö÷öíúö äÿôÿ èñÿ íÿ ýþðöíöð, íÿ äÿ äþéöøäÿ èøòèðàê åäèð. Áèçúÿ, áóíëàð Ãàçàí õàíëà Àðóç àðàñûíäàêû ìöíàñèáÿòëÿðèí òÿíçèìëÿíìÿ ìåõàíèçìèíÿ àèä ñîí äÿðÿúÿ äÿãèã áèð ðèéàçè ñèëñèëÿíèí ùÿëëåäèúè ùÿäëÿðè âÿ ùÿëãÿëÿðèäèð.
Àðóç Ãîúà âÿ Ãàçàí õàíà àèä áó õðîíîëîýèéà ùÿð èêè îáðàç àðàñûíäà îëàí òàðèõè çèääèééÿò ìÿñÿëÿñèíÿ òàì àéäûíëûã ýÿòèðìèø îëóð. Áåëÿëèêëÿ, òÿñäèã åäèëèð êè, Àðóç Ãîúà èëÿ Ãàçàí õàí àðàñûíäàêû çèääèééÿò èêèíúè áîéäàí áàøëàéàðàã àääûì-àääûì äàâàì åòìèø, ÕII áîéäà èñÿ þçöíöí ÿí éöêñÿê ñÿâèééÿñèíÿ – çèðâÿ íþãòÿñèíÿ ÷àòìûøäûð.
Áåëÿëèêëÿ, Àðóç Ãîúà èëÿ Ãàçàí õàí àðàñûíäàêû èëê äèàëîãëà Àðóç Ãîúàäàí, ýåíèø ìÿíàäà Äûø Îüóçäàí Ãàçàí õàíà, áöòþâëöêäÿ èñÿ È÷ Îüóçà ãàðøû êèí-êöäóðÿò ùèññè ýþðöíìÿéÿ áàøëàéûð âÿ Äûø Îüóçäà È÷ Îüóçà ãàðøû éàä áèð ÿùâàëè-ðóùèééÿíèí ôîðìàëàøìàñûíà òÿêàí âåðèð. Ùÿìèí ôèêðèí ãÿòè òÿñäèãè Ãàçàí õàíëà áàüëû áîéëàðäàí áàøãà "Áàìñû Áåéðÿê" áîéóíäà äà ðåàëëàøûð. Áóðàäà Äûø Îüóçäàí îëàí Äÿëè Ãàðúàð Îüóç åëèíèí áèëèúèñè Äÿäÿ Ãîðãóäà ãàðøû äàéàíûð. Ùå÷ áèð áîéäà ýþðöíìÿéÿí ãåéðè-àäè ùàäèñÿ áàø âåðèð: Äÿëè Ãàðúàð Äÿäÿ Ãîðãóäëà öç-öçÿ ýÿëèð âÿ îíó òÿùãèð åäèð. Ùÿðýàù Äÿëè Äîìðóëóí äà Äûø Îüóçäàí îëäóüóíó íÿçÿðÿ àëñàã, áåëÿ ìÿëóì îëóð êè, Äûø Îüóç È÷ Îüóçëà öç-öçÿ ýÿëèá îíà ãàðøû äàéàíìàãäàí þòðö ìöÿééÿí ìÿøãëÿð åäèð, ñûíàã ìÿðùÿëÿñè êå÷èð âÿ ÷îõ åùòèéàòëû ôîðìàäà Äûø Îüóç áÿéëÿðè äöøìÿí îáðàçûíà ÷åâðèëÿðÿê áèð íþâ êàôèðëÿðèí éåðèíè òóòìàüà ùàçûðëàøûðëàð. 
Áåëÿ áèð òÿøÿááöñ îíëàðûí òÿñâèðèíäÿ äÿ þçöíö ýþñòÿðèð. Ìÿñÿëÿí, êàôèðëÿðäÿí îëàí Àðøóí îüëó Äèðÿê Òÿêóð, äåìÿê îëàð êè, Àðóç Ãîúàíûí òàì þçöäöð: "Îë ãÿëÿíèí áèð Òÿêóðó âàð èäè. Àäûíà Àðøóí îüëû Äèðÿê Òÿêóð äåÿðëÿðäè. Îë êàôÿðèí àëòìûø àðøóí ãàìÿòè âàðäû. Àëòìûø áàòìàí ýöðç ñàëàðäû" (5, 94).
Àðóç Ãîúàíûí ïîðòðåòèíÿ ýÿëäèêäÿ èñÿ åïîñäà î, áåëÿ òÿñâèð åäèëèð: "Àëòìûø ÿðêÿú äÿðèñèíäÿí êöðê åëÿñÿ, òîïóãëàðûíû þðòìÿéÿí, àëòû þýÿú äÿðèñèíäÿí êöëàù åòñÿ, ãóëàãëàðûíû þðòìèéÿí, ãîëû-áóäû õûðàíúÿ, óçóí áàëäûðëàðû èíúÿ, Ãàçàí áÿýöí òàéûñû Àò àüûçëó Óðóç ãîúà ÷àïàð éåòäè: ×àë ãûëûíúûí, áÿýöì Ãàçàí, éåòäèì!" – äåäè (5, 49-50). Íÿùÿíý ãîðãóäøöíàñ Î.Ø.Ýþêéàé äà éàçûð êè, Éàçû÷ûîüëóíà àèä îüóçíàìÿäÿ Àðóç Ãîúà "90 äÿðèäÿí êöðê îëñà, òîïóüóíó þðòìÿéÿí, äîããóç äÿðèäÿí øÿáêöëàù îëñà, òöëöýöí þðòìÿéÿí" (4. ñ.ÆÕL1) áèð îáðàçäûð. Éàõóä áèð àç ñîíðà éåíÿ ÿëàâÿ åäÿðÿê áèëäèðèð êè, Àðóç "ÿñêè äàñòàí ýÿëÿíÿêëÿðèíäÿêè äåâ ãÿùðÿìàíëàðà" îõøàéûð (4, ñ.ÆÕL11). Õàòûðëàäàã êè, ãûðüûçëàðäà Òÿïÿýþçö "éàëãûç ýþçëö äåâ" êèìè òàíûéûðëàð (11, 598).
"Äÿäÿ Ãîðãóä" åïîñóíóí àðäûúûë âÿ ñèñòåìëè òÿäãèãàò÷ûëàðûíäàí îëàí ïðîôåññîð Ø.Úÿìøèäîâ åïîñäàêû îáðàçëàðû áèð-áèðèíäÿí ôÿðãëÿíäèðÿí ìàðàãëû áèð ìÿñÿëÿéÿ òîõóíóð: "Ãÿùðÿìàíëàðûí àòëàðû áîç, ãîíóð, ãàðà âÿ ãûðìûçû ðÿíýëèäèð; äöøìÿí àòëàðû èñÿ àëàäûð" (2, 63). Îíà ýþðÿ äÿ áèç Äèðÿê Òÿêóðëà Àðóç Ãîúàíûí îõøàð òÿñâèðèíÿ òÿñàäöô êèìè áàõìûðûã. Óíóòìàã ëàçûì äåéèëäèð êè, åïîñäà îáðàçëàðûí íÿùÿíýëèéèíèí ýþñòÿðèëìÿñè ìöõòÿëèô âàðèàíòëàðäà ùÿéàòà êå÷èðèëèð. Ìÿñÿëÿí, áèðè ñàïàíäûíà ýþðÿ, äèýÿðè ÿëëè éåääè ãàëàíûí êèëèäèíè àëìàñûíà ýþðÿ, ö÷öíúöñö ÿæäàùàëàð àüçûíäàí àäàì õèëàñ åòìÿñèíÿ ýþðÿ òàíûíûð. Áó ìöõòÿëèôëèê âÿ ðÿíýàðÿíýëèê åïîñ ïîåòèêàñûíûí ìàùèééÿòèäèð. Äåìÿëè, ìöÿééÿí áèð ìÿñÿëÿíèí òàì òÿñäèãè ö÷öí îíóíëà áàüëû èíôîðìàñèéàíûí áèð íå÷ÿ äÿôÿ òÿêðàðû ìÿãáóë ùåñàá åäèëäèéè êèìè, åéíè áèð èäåéàíûí äà òÿãäèìàòûíäà ìöõòÿëèô éþíëÿðäÿí éàíàøìàíûí, áèð-áèðèíäÿí ôÿðãëè èíôîðìàñèéàëàðûí áèð àðàéà ýÿòèðèëìÿñè äÿ åïîñ ïîåòèêàñûíà ãÿòèééÿí çèää äåéèëäèð. Áåëÿëèêëÿ, Àðóç Ãîúàíûí ïîðòðåòè èëÿ Àðøóí îüëó Äèðÿê Òÿêóðóí ïîðòðåòèíèí, äåìÿê îëàð êè, öñò-öñòÿ äöøìÿñè âÿ åïîñäà áó òèïëè ïîðòðåò åéíèëèéèíèí áàøãà ùå÷ áèð îáðàçäà ìöøàùèäÿ åäèëìÿìÿñè Àðóç Ãîúà èëÿ Äèðÿê Òÿêóð àðàñûíäà áÿðàáÿðëèê èøàðÿñè ãîéìàüà èìêàí âåðèð. Áåëÿëèêëÿ, éàëíûç àòëàðûí ðÿíýè äåéèë, òÿñâèðèí ýöúö äÿ ãÿùðÿìàíëà àíòèãÿùðÿìàíû ñå÷ìÿéÿ õèäìÿò ýþñòÿðèð.
Áåëÿëèêëÿ, Òÿïÿýþçöí ìèôèê ïëàíäà ãÿëÿáÿñè – îíóí éåíèäÿí äèðèëìÿê òÿøÿááöñö Àðóç Ãîúàäà öçÿ ÷ûõûð: î, Áåéðÿéè þëäöðöð. Ùÿòòà ìàðàãëûäûð êè, Àðóç Ãîúàíûí þëöì àêñèéàñû Òÿïÿýþçöí þëöìö èëÿ åéíèééÿò òÿøêèë åäèð: "Áàñàò ãàãûá éåðèíäÿí òóðû ýÿëäè. Áóüðà êèìè Òÿïÿýþçè äèçè öçÿðèíÿ ÷þêäöðäè. Òÿïÿýþçöí êÿíäè ãûëûúèëÿ áîéíûíû óðäû" (5, 103). Éàõóä: "Àðóç Ãàçàíûí öçÿðèíÿ àò ñàëäû. Ãàçàíû ãûëûúëàäû, çÿððÿ ãÿäÿð êÿñäèðÿìÿäè, þòÿ êå÷äè. Íþáÿò Ãàçàíà ýÿëäè. Àëòìûø òóòàì àëà êþíäÿðèí ãîëòóã ãûñäû, Àðóçà áèð êþíäÿð óðäû. Êþêñèíäÿí éàëàá äÿã þòÿ êå÷äè. Àò öçÿðèíäÿí éåðÿ ñàëäû. Ãàðûíäàøû Ãàðàýöíÿéÿ èøàðÿò åòäè: "Áàøûíû êÿñ!" – äåäè. Ãàðàýöíÿ àòäàí åíäè. Àðóçûí áàøûíû êÿñäè" (5, 126).
Òÿïÿýþçöí Àðóç Ãîúà ñèìàñûíäà öçÿ ÷ûõìàñû ÿí éàõûí äþâðöí ùàäèñÿñèäèð, éÿíè Òÿïÿýþçöí þëöìö èëÿ Àðóçóí Áåéðÿéè þëäöðìÿñè àðàñûíäà î ãÿäÿð áþéöê çàìàí ôàñèëÿñè éîõäóð. Àììà óçàã ýÿëÿúÿêäÿ Òÿïÿýþçö Áàñàò ÿâÿç åäÿ áèëÿð, ÷öíêè Òÿïÿýþçäÿêè ìÿíôè åëåêòðàò áèðáàøà îíó þëäöðÿí Áàñàòà êå÷ìèøäèð. ßñëèíäÿ "Òÿïÿýþç" áîéóíäàêû Áàñàò äàñòàíëà ìèôèí ñÿðùÿääèíäÿ äàéàíûð. Î, Òÿïÿýþçö þëäöðÿíÿ ãÿäÿð âÿ Òÿïÿýþzö þëäöðÿíäÿ äàñòàí ãÿùðÿìàíûäûð, îíó þëäöðäöêäÿí ñîíðà èñÿ ìèôèê ãÿùðÿìàíà ÷åâðèëèð. Áó ÷åâðèëìÿ äàñòàí÷ûíûí øàùèäëèéè èëÿ Áåéðÿê òÿðÿôèíäÿí ñþéëÿíèëèð:

"Éèýèòëÿðèì, Àðóç îüëû Áàñàò ýÿëìÿäèí,
Åëèì-ýöíèì ÷àïûëìàäûí,
Ãàéòàáàíäà äÿâÿëÿðèì áîçëàòìàäûí,
Ãàðàãóúäà Ãàçëûã àòûì êèøíÿòìÿäèí,
Àüúà ãîéóíëàðûì ìÿíðèøìÿäèí,
Àüúà éöçëö ãûçûì-ýÿëöíèì ÿêøÿøìÿäèí,
Àüúà éöçëè ýþðêëèìè Àðóç îüëû Áàñàò ýÿëöá àëìàäûí,
Åëèì-ýöíèì ÷àïìàäûí,
Ãàçàí ìàíà éåòèøñöí" (5, 125).
 
Áöòöí áóíëàðäàí ýþðöíäöéö êèìè, Òÿïÿýþçöí åïîñóí ïîåòèêàñûíäà òóòäóüó éåð âÿ ìþâãå íÿ ãÿäÿð ìþùêÿìäèðñÿ, äàøûäûüû ôóíêñèéà äà áèð î ãÿäÿð ÷îõøàõÿëèäèð. Òÿïÿýþç ùÿì þç äöøìÿí÷èëèéè, ùÿì äÿ Áàñàòà ìÿüëóáèééÿòè èëÿ Îüóç åëèíèí ýöúöíö ÿêñ åòäèðèð. ×öíêè Òÿïÿýþçöí ñèìàñûíäà ÿí áþéöê äöøìÿí, Áàñàòûí ñèìàñûíäà èñÿ Òÿïÿýþçö ìÿüëóá åäÿí ÿí ãöäðÿòëè ãÿùðÿìàí Îüóç åëèíäÿí îëàíäûð. "Äÿäÿ Ãîðãóä" åïîñóíäà Îüóç òÿôÿêêöðö Îüóçäàí áàøãàñûíû ãÿáóë åòìèð.

ЯДЯБИЙЙАТ
1. Àáäóëëà Ê. Ñèðð è÷èíäÿ äàñòàí âÿ éàõóä ýèçëè Äÿäÿ Ãîðãóä-2. Áàêû, Åëì, 1999
2. Úÿìøèäîâ Ø. Êèòàáè-Äÿäÿì Ãîðãóä. Áàêû, Åëì, 1999
3. ßëèéåâ Î. Àçÿðáàéúàí íàüûëëàðûíûí ïîåòèêàñû. Áàêû, Ñÿäà, 2001
4. Ýþêéàé Î. Ø. Äÿäÿì Ãîðãóä êèòàáû. Èñòàíáóë, 2000
5. Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîðãóä. Áàêû, Éàçû÷û, 1988
6. Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîðãóä. Áàêû, Ýÿíúëèê, 1977
7. Êèòàáè-Äÿäÿ Ãîðãóä Åíñèêëîïåäèéàñû. Áàêû, Éåíè Íÿøðëÿð Åâè, 2000
8. Êîðîüëó Õ. Îüóç ãÿùðÿìàíëûã åïîñó. Áàêû, Éóðä, 1999
9. Ñóëòàíëû ß. Ìÿãàëÿëÿð. Áàêû, Àçÿðíÿøð, 1974
10. Òÿùìàñèá Ì.Ù. Àçÿðáàéúàí õàëã äàñòàíëàðû. Áàêû, Åëì, 1972
11. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Ленинград, Наука, 1974

Rüstəm KAMAL
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

“DƏDƏ QORQUD KİTABI”NIN 
XRONOTOP STRUKTURU

Xronotop bədii dünyanın “ikinci gerçəkli”yindən biridir. Ədəbi yaradıcılığın fərqli tiplərinə fərqli məkan-zaman modelləri xasdır. M.M.Baxtin “Romanda zaman və xronotop formaları” adlı klassik araşdırmasında nəsrdə (antik dövrdən XIX əsrə qədər) məkan-zaman münasibətlərinin əsas növlərini təhlil etmişdir. “Dədə Qorqud kitabı” fərqli xronotoplara malikdir. "Dədə Qorqud kitabı"nda epik süjet əsasən aşağıdakı xronotoplar təşkil edir :
1) yol xronotopu ; 2) ov xronotopu ; 3) yolayrıcı xronotopu ; 4) şəhər xronotopu və s.
Ancaq hər bir xronotop bir neçə kiçik xronotopu da əhatə edə bilər, çünki hər bir motiv xüsusi xronotopa malik ola bilər. "Dədə Qorqud kitabı"nda xronotoplar ritual məzmun daşıyır.
“Dədə Qorqud kitabı”nda "dastan potensiyası"nı (N.Cəfərov) gerçəkləşdirən mühüm kateqoriyalardan biri də xronotopdur. M.M.Baxtin yazır ki: "İncəsənət və ədəbiyyat müxtəlif dərəcəli və miqyaslı xronotopik dəyərlərlə zəngindir. Bədii əsərin hər bir motivi, hər seçilən məqamı belə dəyərə malikdir" (1, 275).
“Dədə Qorqud kitabı” başqa dastanlardan fərqli xronotopik strukturlara malikdir. Burda məkan parametri üstün kimi görünür, məhz məkandan fərqli zamanların mövcudluğu görümlüdür; məkanda nəsnə – şey konnotativ işarə mahiyyəti qazanır, məkan yaddaş kimi işləyir. Eposda Oğuz xronotopu ayrı-ayrı lokal xronotoplardan təşkil olunur.
Oğuz xronotopu yalnız ritual məkanı və ritual zamanı əhatə etmir, həm də kommunikativ hadisələrin təsvirindən ibarətdir. “Dədə Qorqud kitabı”ndakı xronotopik dəyərlərin bir fərqli cəhəti ondadır ki, burda məkan epik qəhrəmanların sosial statusu ilə sıx bağlıdır, toposlar ( soyuq – soyuq sular, aqındılı görklü sular, ala dağ, qara dağ...) mənsubluq prinsipi ilə təqdim olunur, yəni məkan qəhrəmanın atributlarından biri kimi çıxış edir.
“Dədə Qorqud kitabı”nın məkan semiotikası üçün sərhəd obrazının simvolik mənası mühüm şərtdir : sərhəd obrazının bir aspekti qəhrəmanın Oğuzdan kənara çıxmasıdırsa, simvolik mənada “bu dünya” dan (“özününkü”) “o dünya”ya (“özgə”) keçməsidir.
“Kafər sərhədinə çıxmaq”, “sərhədi keçmə” inisiasiya, evlənmə aktlarının tərkibi elementidir. Qazan xan oğlunu sınaqdan keçirmək üçün kafər sərhədinə ova aparır: “Mən bu oğlanı alayım, ova gedəyim.Yedi günlük azuğla çıqayın. Ox atdığım yerləri, qılınc çalub baş kəsdiyim yerlərin göstərəyim. Kafər sərhəddinə, Cızığlara, Ağlayana, Gögçə tağa aluban çıqayın .Sonra oğlana gərək olur, a bəglər!” – dedi”.
Qanturalı Trapezund təkurunun qızına evlənmək üçün kafər sərhədini keçməli olur : “Yedi gün yedi gecə yortdılar. Kafərin sərhədinə irdilər ...”.
Sərhəd xronotopu bir-birilə bağlı olan, yaxud bir-birinin davamı olan məkanlar arasında münasibətləri müəyyənləşdirir. Sərhəd “özgə dünya”nın gizli mövcudluğunu bildirən, personajın sosial statusunu dəyişdirən simvolik məkan hüdududur.
Sərhəddə dünyalar arasında əlaqə vizual koda gerçəkləşir. Gözçi (gözətçi) sərhəddə oturub, sərhəddə gördüklərini təkura xəbər verir: “Gözçi gözlədi. Gördi ki, at Bəkilin, bəkil üzərində degil, əmma bir quş dəkil oğlandır”. 
Yuxuya getmə hadisəsi də sərhəddə baş verir. Qanturalı Trabzondan təkur qızını alıb qayıdarkən sərhəddə yuxuya gedir. “Ol zamanda Oğuz yigitlərinə nə qəza gəlsə, uyxıdan gəlürdi. Qanturalının uyxısı gəldi, uyıdı”.
 Kafirlər bəzirganları sərhəddə – qara Dərbənd ağzında sərhəddə yatdıqları yerdə çapıb talayırlar: “Bəzirganlar yatur ikən ğafıllə beş yüz kafər qoyuldılar, çapdılar, yağmaladılar”.
Qazan xan " qara vaqiəli " yuxusunu qoruqda görür və ovunu yarımçıq qoyub evə qayıdır.
Dəli Domrul sərhəd xronotopu ilə bağlı obrazdır. Quru çay epik landşaftı bildirmir, həm də sərhəd obrazıdır. Tərkibində “quru” epiteti olan çaylar əslində sulu çaylardır. (Ukraynada Сухой və Мокрые Ялы tipli hidronimlər həmin mahiyyəti ifadə edir, bu çaylar həmişə sulu olur (Bax : 2, 495). Dəli Domrulun quru çay üzərində qurduğu körpü dünyaları birləşdirən mediatorun maddi invariantıdır. “Məgər xanım, Oğuzda Duxa qoca oğlu Dəli Domrul deyərlərdi, bir ər var idi. Bir quru çayın üzərinə bir körpü yapdırmışdı”.
Mifo-ritual təsəvvürlərə görə ölənin ruhu mütləq bərə haqqını ödəməlidir, yoxsa geri qaytarırlar: yunan mifologiyasında Xaron mərhumun dilinin altında saxladığı bir obolu alır (4, 584).
Ruhu çaydan keçirtmə üçün ödəniş haqqının ödənilməsi motivinə, demək olar ki, bir çox xalqların folklorunda rast gəlinir. Dəli Domrulun çay üstündə yapdığı körpüdən keçəndən “otuz üç qara aqça alması”nı arxaik ritualın qalığı kimi izah etmək olar.
Körpü dəfn – yas mərasimi ilə bağlı obrazlardan biridir. Rusiyanın bəzi bölgələrində, məsələn, Pskovda çay üzərində dəfn afəsi "körpücük" qoymaq ənənəsi günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Şərqi slavyanların inancına görə, mərhumun ruhunun axirət dünyasına keçməsi üçün su üzərində "körpü "yapırlar (bax: 3, 753). Yuxularda körpüdən keçmə xəstəlik, ölüm əlaməti kimi yozulur.
Dəli Domrulun ölüm mələyi Əzrayılla görüşü iki dünyanın sərhədində – körpüdə baş verir. 
"Qara Dərvənd ağzı", "Gürcüstan ağzı" kimi formullar kafir varlığının metonomik ifadəsi olub, Oğuz sərhədinin işarələridir.
"Bir yandan dəxi bəzirganlar gəlübəni Dərvənd ağzına qonmışlardı. Yarımasun, yarçumasın Evnik qələsinin kafəri casusladı"; "Oğuz köç elədi. Bərdəyə, Gəncəyə varub vətən tutdu. Toquz tümən Gürcüstan ağzına varub qondı. Qaravulluq eylədi. Yad – kafər gəlsə,başın Oğuza ərmağan göndərdi"; "Yedi gün, yedi gecə yortdı. Oğuzun sərhədinə çıqdı". Qanturalı Oğuz sərhədindən atasına xəbər göndərir:
Sarı tonlı Selcan xatunı aldım gəldim.
 Xəbər eylən,babam mana qarşu gəlsün ! –dedi.
"Eşik", "qapı ağzı" sərhəd xronotopunun ritual lokuslarıdır, "oğlan – qız ", "bəy – gəlin", "özümüzünkü – özgə" qarşıduruşlar arasında sərhədi bildirir. Beyrək ərə varan qızla – Banıçiçəklə qapı ağzında xəbərləşir. "Beyrək qalqdı, qızlar yanına varda. Surnaçıları qovdu. Kimini döğdi, kiminin başını yardı, qızlar oturan otağa gəldi; eşigin aldı, oturdı".
İki dünya arasında sərhəd obrazlarından biri də dənizdir. Yegnəyin yuxuda dayısı ilə görüşü xəbərləşməsi dənizin o tayında baş verir ki, bu da axirət dünyasının "suyun, çayın o tayında"mənası ilə uzlaşır.
"İlərü yatan Qara dəniz gördüm. Cəmi yapub, kömləgim çıqardım, yelkən qurdum. İlərü yatan dənizi dəldim – keçdim".
Yegnəyin gəmi ilə dənizi keçməsi müəyyən mənada ölümü simvolizə edir. Mifoloji ənənədə gəmi ritual nəqliyyat vasitəsi, dəfn atributudur. Təsadüfi deyil ki, bir çox dillərdə mərhumu "o dünyaya" keçirən gəmi "ölüm" sözü ilə omonim təşkil edir. Altay şamanları da yüzütləri (ruhları) Kancul və Çaşcul çaylardan körpü vasitəsi ilə deyil, qayıqla keçirirlər (5,334).
Ov xronotopu “Dədə Qorqud kitabı”nda ən vacib xronotop olub, ritual xronotopun davamıdır. Ova çıxma ritual davranış aktlarından biridir. "Boz ayğırım çəkdirdi, Beyrək bindi. Ala tağa ləşkər ova çıqdı"; "Qazan oğlını alub qara tağlar üzərinə ava çıqdı"; Dirsə xan da oğlunu götürüb "köksi gözəl qaba dağa "ava çıxır. Ov xronotopu dinamik hərəkət üçündür. Oğuz bəyləri statikadan – ağban evlərdə,otaqlarda oturmaqdan, yeyib yatmaqdan bezəndə ova çıxırlar. "İçüb-içüb Ulaş oğlı Salur Qazanın alnına şərabın itisi çıqdı. Qaba dizin üzərinə çökdü, ayıtdı. Ünim anlan, bəglər, sözüm dinlən, bəglər! Yata-yata yanımız ağrıdı. Tura-tura belümiz qurudı. Yürüyəlim, a bəglər! Av avlıyalım, quş quşlıyalım, sığın-keyik yıqalum, qayıdalum otağımıza düşəlim: yeyəlim-içəlim, xoş keçəlim!"
Ov məkanı açıq məkandır. Kişinin açıq məkanda olması türk folklor düşüncəsi üçün səciyyəvi haldır. Bir sor dastanında arvad ərinə: "Biz evlənəli üç nəsil dəyişib, sən hələ də altun sarayın qapısından kənara çıxmayıbsan. Qadın kimi evdə oturursan! Ancaq sənin şöhrətin, adın-sanın uzaqlara yayılıb" (5, 77) – deyir. Bayandır xanın məclisindən küsüb gəlmiş Bəkilə kefinin açılması üçün açıq məkana – Ala dağa ova getməsi məsləhət görülür: “Sən gedəli, xanım, arqurı yatan Ala tağlarım avlanmamışdır. Ava bingil, könlün açılsın!” – dedi. Məgər ol gün Tuman qələsinin təkuru ova binmişdi ...”
Kafər sərhədinə, Duzmurd, Tuman və Əlincə qalalarına axın edən oğuz bəyləri məhz ovda, qoruqlarda dustaq düşürlər: 
Qazan xan şahini götürüb ova çıxar və bu zaman təkur tərəfindən "ovlanır" – yatdığı yerdə əsir götürülür. "Trabzon təkuru bəglər bəgi olan xan Qazana bir şahin göndərmişdi. Bir gecə yeyüb oturarkən şahinçi başına aydır: "Mərə, sabah şahinləri al xəlvətcə ava binəlim!" – dedi. Erkən bindilər. Av yerinə vardılar. Gördilər, bir süri qaz oturar. Oğlan şahini saldı, alınmadı. Şahin pərvaza ağdı. Gözlədilər, şahin Tuman qələsinə endi. Qazan qayət səxt oldı. Şahinin ardına düşdü, dərə-təpə aşdı. Kafər elinə gəldi.
"Yalı Əlincə qələsinə uğramışdı. Qara təkur orada bir qorı yapdırmışdı. Uçardan qaz, tauq, yürüdən keyik, tavşan bu holəyə toldurub, Oğuz yigitlərinə bunı dam etmişdi.
Uşun qoca oğlının bu qorıya uğradı. Qorının qapusın ovatdılar. Sığın - sığın,qaz-tauq qırdılar; yedilər-içdilər. Atlarının əyərlərin aldılar, geyimlərin çıqardılar.
<...> Altı yüz qara tonlu kafər bunların üzərinə qoyuldılar. Yigitləri qırdılar. Əgrəgi tutdılar. Əlincə qələsinə - zindana bıraqdılar".
Qoruq yuxu məkanıdır. Yuxu ölüm metaforasıdır. Rus bılinalarında və nağıllarında yuxuya getmiş adamla ölmüş adam eyniləşdirilir ( rus dilində "ölü kimi yatmaq - спать как мертвый" frazemi də bu mənadan gəlir). 
Oğuz bəylərinin qoruğa düşməsi "o dünya "ya, "yuxu – ölüm zolağına" düşməsinə səbəb olur. Qazan xan və oğlu məhz qoruqda sərxoş olub yatırlar. Üç gen gecə-gündüz at çapmış Əgrək qoruqda yuxuya gedir: "Dün qatmış, üç gün dünli yortmış yigit, qarannulı gözin uyxı almış yigit, atının çilbərini biləginə bağladı,yatdı - uyıdı". Qazan xanı ov zamanı kafir qalasının yaxınlığında yuxu tutur. "Qazanı küçicik ölüm tutdı, uydı. Oğuz bəgləri yedi gün uyırdı. Anunçün "küçicik ölüm" deərlərdi".
Yegnək qoruqda iki dəfə yuxudan oyanıb kafirlərlə vuruşur,onları qalaya basır, yenidən yuxuya gedir: "yenə yuxusun yenməyib,yerinə varub yatdı - uyıdı".
Yol “Dədə Qorqud kitabı”nda əsas xronotopik obrazlarından biridir. Yol mifoloji və dini dünya modellərində iki məkan nöqtəsi arasında əlaqəni, sakral anlayış kimi isə ruhi-mənəvi substansiyanı ifadə edir. Yolaçıxma, yoladüşmə epos və nağıl qəhrəmanının taleyində ölüm - həyat, əsirlik – azadlıq, ölü-diri qarşıdurmalarını aktuallaşdırır. V.Y.Propp yazır: "Nağılda və eposda hadisə bir çox hallarda qəhrəmanın evdən çıxması ilə başlayır. Qəhrəmanın yolu bir növ hekayət zəncirini təşkil edir. Bu kompozisiyanın ən qədim formasıdır" (6, 92).
Mifoloji düşüncədə "yol" tale obrazı kimi çıxış edir . Yola çıxan qəhrəman taleyinin, bəxtinin dalınca getmiş olur. Ona görə də yolasalma etiketləri dua – alqış xarakterli olub performativlər kimi səslənir.
"Gördülər ki, namus üçün yenilməz, ayıtdılar: "Oğul, uğurun açıq olsun! Sağəsən varub gələsən" – dedilər". Atası-anası: "Yort,oğul! Uğurun açıq olsun, sağ-əsən varub gələsən, gələcəyin varsa !" – dedilər. Atasının - anasının əlini öpdü. Qaraçuq atına sıçrayıb bindi".
Eposda "qarşu gəlmək" motivi yol xronotopu və qəhrəmanı qarşılama situasiyası ilə bağlıdır. "Qarşu gəlmək" qəhrəmanı (neofiti) qarşılama ritualına daxildir. "Qanlı kafər əlində qartaşcuğun tartub aldı. Ağ saqqalı babasına muştçı gındərdi. "Babam manna qarşu gəlsün !" – dedi. "Ordusunun ucına gəldi. Oğlancığı Əmrah bəhadır babasına qarşu gəldi"; "Xatun aldı gəldi, oğlu yerinə verdi. Həm "oğlın gəldi "deyü Aruza muşlatdı. Aruz sevindi. Qalın Oğuz bəğlər ilə Basata qarşu gəldi".
Əsirlik və yolun uzaqlığı qəhrəmana mifoloji özgəlik – yadlıq statusu verir. Əsirlik həyatı, üç günlük yolun yorğunluğu, aclıq onu tanınmaz hala salır.
Mifopoetik və sakral mətnlərdə yolun sonu "predmet (ev – məbəd, yaxud ev – yad ölkə və s.) və personaj (yolun sonuna çatmış qəhrəman həmişə yolun əvvəlindəkindən daha yüksək statusa malik olur)" baxımından qeyd olunur (7, 135). Ona görə də yolun sonu mərasim aktları ilə, nitq janrları ilə tamamlanır. Qəhrəmanın evinə sağ-salamat qayıdışını muştçular xəbər verir. Qəhrəmanın uzaq, qorxulu yoldan qayıtması şərəfinə Dədə Qorqud gəlib oğuznamə qoşur: "Dədə Qorqud gəlübən, şadlıq çaldı. Bu oğuznaməyi düzdü-qoşdu, " Bəkil oğlu Əmrahın olsun!" – dedi ". Yaxud dualar edilir : "Dədə Qorqud gəlübən şadlıq çaldı. Qazi ərənlər başına gəldigin aydı verdi. Həm Basata alqış verdi .."
Yolayrıcı “Dədə Qorqud kitabı”nda yol xronotopuna daxil olan mikroxronotoplardan biridir və mifoloji semantikaya malikdir. Yolayrıcı bir çox xalqların folklor ənənəsində obraz – simvol kimi diqqət çəkir. Rus mifopoetik təfəkküründə və etnoqrafik ənənəsində yolların kəsişməsi – yolayrıcı bir xaç işarəsi yaradır, buna "krest" deyilir (8, 12). Zaman keçdikcə bu işarə xristianlığın ayrılmaz atributuna çevrilmişdir (perekrestok "yolayrıcı" sözü də burdandır). Dönərgə ilə insanın görüşü yalnız meşədə deyil, yol ayrıcında da baş verir. Yolayrıcı bir çox xalqların folklor ənənəsində cadugərlərin, falçıların, təbiblərin sevimli yeridir, magik ayinlərin yerinə yetirildiyi məkan hesab olunur. Yolayrıcında fala baxılır, ovsun vasitəsi ilə dönərgəni səsləyirlər və onu "ovsunlayırlar". Ukrayna mifoloji rəvayətlərində həmin motivin arxaik variantına rast gəlinir. Kilsə mərasimindən sonra təzə evlənənləri aparan arabanın iki qabaq təkəri yolayrıcına çatan kimi, gənclər ("knyaz " və " knyaginya") qurda çevrilib meşəyə tərəf qaçırlar.
Üç yol ayrıcı ölümlə, dəfn mərasimi ilə bağlı xronotopdur. Rus folklorunun bir çox janrlarında – epik tarixi nəğmələrdə və balladalarda qəhrəmanı (məsələn: Stepan Razin ) üç yol ayrıcındakı odlu daşın, yaxud xaçın altında basdırırlar (9, 265).
Maraqlıdır ki, folklor mətnlərində əsasən " üç yol", " üç yolayrıcı" klişesi işləndiyi halda, “Dədə Qorqud kitabı”nda "altı yolayırdı " deyimi yer alır.
"Uruz tustaq oldı. Qazanın xəbəri yoq. Eylə sandı ki, yağı basıldı. At cilavsın döndərdi, gerü döndi; gəldi, oğlını qodığı yerde bulımadı. "A bəglər, oğlan qancaru getdi, ola?" – dedi. Bəglər aydır : "Oğlan quşyürəkli olur. Qaçub anasına getmişdir" – dedilər. Qazan qarardı, döndi. Aydır: Bəglər, (tanrı) bizə bir kür oğul vermiş. Varayın anı anası yanından alayın, qılıncla paralıyayın, altı böyük edəyin, altı yolun ayırdında bırağayın. Bir də ki kimsə yazı yerdə yoldaş qoyıb qaçmıya! – dedi".
Səgrəyin nişanlısı altı yol ayırdın çadır tikəcəyinə, ondan xəbər gözləyəcəyinə söz verir.

Yigidim, mən sana bir yıl baqam,
Bir yılda gəlməzsən, iki yol baqam
İki yılda gəlməzsən, üç-dört yıl baqam
Dört yılda gəlməzsən, beş yıl, altı yıl baqam
Altı yıl ayırdında çadır dikəm
Gələndən-gedəndən xəbər sorram
Xeyir gətirənə at, ton verəm, qatanlar geydürəm
Şər xəbər gətirənin başın kəsəm.

Eposda Bayandır xan və Qazan xan “mədəni qəhrəman”a xas olan bir sıra atributlara və funksiyalara malikdir. Onlardan biri də yurd quruculuğudur (çadırların, otaqların tikilməsi, müəyyən ritualların keçirilməsi və s.)
Salur Qazanın, Bayındır xanın “qara yer üzərinə ağban evləri, otaqları tikdirməsi” yaradılış aktına bərabərdir, yəni kosmoqonik akt kimi təqdim olunur. Bir tərəfdən ağban evlərin (otaqların və çadırların) tikilməsi oğuz epik dünyasının yaradılmasını bildirirsə, digər tərəfdən sosial strukturun qurulması da bu hadisə ilə əlaqələndirilir. “Bir güri Qamğan oğlı xan Bayındır yerindən turmuşdı. Şanu günligi yer yüzinə dikdirmişdi”; “Bir gün Ulaş oğlı Qazan bəg yerindən turmışdı. Qara yerin üzərinə otaxlar tikdirmişdi”; “Qamğan oğlı xan Bayındır yerindən turmışdı. Ağban evini qara yerin üzərinə dikdirmişdi; “Toqsan başlu ban evlərin qara yerin üzərinə dikdirmişdi” və s. “Yurd quruculuğunu əks etdirən bu cümlələr və eləcə də boyların məzmununda təsvir olunmuş yaşayış tərzi belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, konkret sərhəd daxilində yayı yaylaqlayan, qışı qışlaqlayan köçəri oğuz tayfalarının daimi evləri olmamışdır. Ona görə də «otaq, çadır» adlandırılan bu yurdlar alaçıq kimi qurulub-sökülür, lazımi məqamda gah qırxı, gah doxsanı ucaldır» (10, 17).
Bayandır xanın, Salur Qazanın ala seyvanlı, ipək xalçalı ağban evləri oğuz dünyasının mərkəzi olur, metonimik baxımdan isə Qalın Oğuz elini ifadə edir. Oğuz kosmosunun təşkili ev, yurd quruculuğundan başlayırsa, kafirlərin Salur Qazanın evini talan etməsi oğuz kosmosunun və oğuz dünya nizamının pozulması kimi düşünülür. Qazan xana "qara vaqiəli" yuxusunda əyan olur: "Göydən ildırım ağban evim üzərinə saqır gördüm. Düm qara pusaraq ordımın üzərinə tökülü gördüm".
Epik ziyafət ritual ünsiyyətin baş verdiyi "mikoxronotop"dur. İç Oğuz, Dış Oğuz bəyləri Bayandır xanın söhbətinə gəlirlər, Salur Qazanın divanına toplaşırlar. Oğuz sərhədində qaravulluq edən Bəkil ildə bir dəfə Bayındır xanın söhbətinə qatılır. Bütün "nitq hadisələri" burada baş verir. "Qamğan oğlı xan Bayandır yerindən turmışdı. Qara yerin üstinə ağban evin dikdirmişdi. Ala sayvan gög yüzine sancmışdı. Bin pərdə ipək xalıçəsi döşənmişdi. İç Oğuz, Taş Oğuz bəgləri Bayandır xanın söhbətinə gəlmişdir. Baybörənin dəxi Bayandır xanın söhbətinə gəlmişdi. Bayandır xanın qarşısında oğlı Uruz turmış idi. Sol yanımda Qazlıq qoca bəg Yegnək turmışdı".
Oğuz bəylərinin ziyafətlərdə davranış stereotipliyi, davranış etiketliliyi epik qəhrəmanlıq dünyasının dəyişməzliyi ilə bağlı təsəvvürlərin barız ifadəsidir. Epik ziyafətin ritual səciyyəli olması təsvir detallarında özünü göstərir. Burada hər kəsin yeri "rütbəsinə", sosial nüfuzunua və göstərdikləri hünərə görə müəyyən olunur. Etiketlilik personajların davranış funksionallığını şərtləndirən amillərdən biridir.
"Oğuz zamanında Uşun qoca deyərlər, bir kişi var idi. Ömründə iki oğlu vardı. Ulu oğlı vardı Əgrək idi. Bəhadır, dəlü, yaxşı yigid kimi. Bayandır xanın divanina qaçan istəsə varır-gəlürdü. Bəglər bəgi olan Qazan divanında buna heç qapu-baca yoğdı. Bəgləri basub, Qazan oğındə oturardı. Kimsəyə iltifat eylemezdi.
Etiketin pozulması oğuz qəhrəmanlıq dünyasının dağılmasına işarəsidir. Qəhrəmanlıq, ərənlik sosiumu özünün ardıcıl və bütöv təcəssümünü məhz ziyafətlərdə tapır. Məhz ritual – etiket məkanında Bayındır xanla Qazan xanla bəyləri arasında, atalar-oğullar sözləri arasında Bayındır xanla, Qazan xanla bəyləri arasında, atalar - oğullar arasında sosial-kommunikativ etik münasibətlər formasi təsdiqlənir. 
“Dədə Qorqud kitabı”nın dəyər – məna dünyası, yəni xronotipik dəyərlər dünyasında şəhər obrazı xüsusi maraq doğurur.
Oğuz köçəbə düşüncəsi şəhəri yad, uzaq məkan kimi və yaxud gözəl qızların məskəni kimi qavrayır. Epik mətndə şəhər obrazının mövcudluğu iki əsas prinsiplə şərtlənir : şəhər, ya köçəbə məkanına oppozisiyadadır, ya da bu oppozisiyadan kənarda olan obrazdır.
Arxaik ticarət sadəcə sakral xarakterə deyil, həm də xtonik xarakterə malik idi. Ticarət mənşəyinə görə dirilər dünyası ilə bağlı olsa da, xtonik varlıqlar, alt dünyanın tanrıları arasında dəyərlərin sakral mübadiləsini bildirirdi. Şəhərə getmə başqa dünya ilə mübadilə imkanıdır.
Tarixi mənbələr göstərir ki, Oğuz insanı alış-veriş, ticarət mərkəzləri olan şəhərlərin topoqrafiyasına, onun marginal aspektinə yaxşı bələd idi. Bəybörə bəg sakral nəsnələrin – "yaxşı ərmağanların "gətizdirilməsi üçün bəzirganları uzaq şəhərə – Rum elinə, İstanbula göndərir: "Baybörə bəg bazırqanlarını yanına oxıdı, buyruq etdi: "Mərə bazırqanlar! Allah-təala mana bir oğul verdi. Varın Rum elinə mənim oğlım içün yəxşi ərməganlar gətürün, mənim oglım böyüyincə ", – dedi. Bazırganlar dəxi gecə-gündüz yola girdilər. İstanbula gəldilər. Dan-danışux ilə yəxşi ərməganlar aldılar".
Qanturalının evlənməsi, elçiliyi uzağa – şəhərə getməsi ilə şərtlənir. İç Oğuzda, Dış Oğuzda özünə layiq bir qız tapmayan Qan Turalı Sarı donlu Selcan xatunun eşqilə məhz şəhərə – Trabuzana üz tutur. ("Məgər Trabuzan təkurının bir əzim – görklü məhbub qızı vardı "). "Hadisələrin gedişində Trabzon Oğuzdan uzaq, yad bir məkandır. Tədqiqatçılar bu epizodda gerçək tarixi məlumatın əks olunduğunu qeyd edirlər. Oğuz bəylərinin Trapezund – yunan ( Bizans ) feudallarının qızlarına evlənməsi orta əsrlərdə ənənə halını almışdı : epos qəhrəmanının adaşı Turalı bəydən (XIV əsr ) tutmuş Uzun Həsənə qədər bir çox türk bəyləri Trapezund şahzadələrilə evlənirdilər.
Dastanda şəhər qapalı məkan kimi təsəvvür olunur, ağ divarları (ağ hisar bürcləri) bu qapalığı simvolizə edir (Y.M.Lotman yazır: "Qapalı məkan olaraq şəhər onu əhatə edən yerə qarşı ikili münasibətdədir: yalnız dövlətin izomorfu deyil, həm də onun təcəssümü ola bilər, ideal mənada isə özü də ola bilər, həm də onun antitezi ola bilir" (11, 30). Təkrur hər savaşdan sonra Qanturalının şəhərdən (yəni qapalı məkandan) çıxardılmasını istəyir. "Təkrur aydır: "Mərə qızı verin! Şəhərdən sürün, çıqsın getsün!"
Eposda adları keçən Bərdə, Gəncə şəhərləri Oğuz sərhədində yerləşən şəhərlərdir. Epos xronotopunda şəhərin uzaqlığı bilavasitə dənizlə, su landşaftı ilə əlaqədar (mifopoetik düşüncədə şəhər mütləq dənizlə,dəniz sahili ilə bağlı olmalıdır). M.Makovskinin fikrincə, mifoloji düşüncədə "axirət dünyası" öncə "suya aid olan", yaxud "suyun /çayın o üzündə olan" mənasında olubdur (12, 102). Orta əsr simvolik dəyər düşüncəsində şəhər obrazının yadlığı da bu üzdəndir. “Dədə Qorqud kitabı”nda kafər şəhri Əmman dənizinin kənarında təsvir olunur.

Arqıc qurda yıqanır Əmman dənizində 
Sarb yerlərdə yapılmış kafər şəhri .
Sağa-sola çırpındı urar yüzgüçiləri 
Su dibində dönər təcriləri.

Bacılar ozandan uzaqlarda – " ağır adlu " şəhərlərdə qardaşı Beyrəyi görüb-gormədiyini xəbər alırlar :

"Ağur adlu şəhərlərdən gəldügində 
Beyrək adlu bir yigidə bulaşmadınmı ? "

Beləliklə, “Dədə Qorqud kitabı”nda xronotoplar epik dünya mənzərəsinin bir hissəsi olmaqla məna – dəyər funksiyasını yerinə yetirir.

ƏDƏBİYYAT
1. Бахтин М.М. Формы времени и хронотопа в романе// Бахтин М.М. Литературно – критические статьи. М., 1968. с 121-290
2. Дерменджи О. Ономастика Украины в свете тюркской теории цветовой ориентации географических названии// османский мир и османистика. Сб. статей. М., 2010
3. Криничная Н.А. Русская мифология: мир образов фольклора. М., 2004
4. Мифы народов мира.в 2 –х томах. Т .2. М., 1982
5. Дыренкова Н. Шорский фолклор. М. –Л., 1940
6. Пропп В.Я. Исторические корни волшебной сказки. Л. 1946
7. Топоров В.Н. Пространство и текст// Текст: семантика и структура.М, 1983
8. Топоров В.Н. Крест// Мифы народов мира. М., 1982. Т. 2. С.12
9. Народные баллады. М.; Л. 1963
10. Hacıyev A. “Soylamış, görəlim, xanım, nə soylamış”// “Dədə Qorqud”. 2005. № 2. s. 16-19
11. Лотман Ю.М. Семиотика Петербурга и проблемы семиотики города// Труды по знаковым системам. 18. Тарту, 1984
12. Маковский М.М. Сравнительный словарь мифологической символики в индоевропейских языках: Образ мира и мир образов. М., 1986

Asif HACIYEV
Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

“DƏDƏ QORQUD KİTABI” – QƏDİM OĞUZ EPOSUNUN AZƏRBAYCAN VARİANTI

Müasir türk xalqlarının əksərinin etnogenezisində əriməklə öz varlığına son qoyan qədim oğuz etnosu yaşadığı tarixi epoxanı bədii sözün gücü ilə əbədiləşdirməyə nail olmuşdur. Atalar sözü, məsəl, rəvayət, əfsanə və dastan şəklində yazıya köçürülərək daha çox oğuznamə adı altında təqdim olunan folklor nümunələrində ulu Tanrıya, torpağa, təbiətə, ataya, anaya, qadına, oğula, qıza, ümumilikdə, ərliyi, ərdəmliyi ilə seçilən insana bənzərsiz bir sevginin şahidi oluruq ki, bu da oğuz ruhunun əzəməti, möhtəşəmliyi haqqında ətraflı bilgilər almağa imkan yaradır. Cüzi bir hissəsi dövrümüzə gəlib çatmış bu mədəni irsin ən yenilməz abidəsi titul səhifəsində ərəbcə “Kitabi-Dədəm Qorqud əla lisani-taifeyi-oğuzan” yazılmış oğuznamələr toplusudur. Nəsildən nəslə sözlə ötürülən bu boyların ilk yaradıcısı – düzüb-qoşanı Dədə Qorqud olsa da, artıq dövrünü başa vurmuş Oğuz zamanının qəhrəmanlıq salnaməsi, görünür, ulu əcdadlarının ruhunu yaşatmaqda olan hansısa bir xanın qurduğu məclisdə sinəsi hikmət dolu ozanın dili ilə üçtelli qolça qopuzun sədaları altında söylənilir. Epos kimi yaranma, formalaşma, ilk dəfə yazıya alınma və sonradan üzü köçürülmə dövrlərinin müəyyən elementlərini özündə əks etdirən bu abidənin elm aləminə bəlli olan son ikiyüzüllük tədqiq tarixi göstərir ki, boylarda oğuz etnosunun Orta Asiya dövrü əfsanələşmiş, Qafqaz-Azərbaycan dövrü isə gerçək bir qat şəklində təsvir olunmuşdur. Elə buna görə də boyların məzmununda daha qədim tarixi izləri görən əksər araşdırıcılar V.V.Bartoldun “... Qorqudun adı ilə bağlı bu epik silsilə, çətin ki, Qafqaz mühitindən kənarda yaradıla bilərdi” (2, 126) fikrini birmənalı şəkildə qəbul etmiş və konkretləşdirmişlər. A.Y.Yakubovskiyə görə, eposun mətnində oğuzların Sır-dərya və Amu-dərya cayları hövzəsində yaşadıqları daha qədim, hətta XI əsrdən əvvəlki çağların həyat tərzinin heyrətedici qalıqlarını görmək mümkün olsa da, coğrafi ad sisteminə, siyası mühitinə və mədəni əhatəsinə görə onun son formalaşması Zaqafqaziya hüdudları ilə bağlıdır (2, 128). M.Ergin yalnız dil və üslub baxımından deyil, ərazi baxımından da onu Azərbaycan sahəsinin əsəri sayır (4, II c, 352). X.Koroğlu “Qorqud kitabı”nın daha qədim oğuz eposu əsasında bir neçə əsr sonra yeni torpaqlara köçərək Azərbaycan türkü etnik adını alan oğuzlar tərəfindən formalaşdığını irəli sürür (11, 20). Dil, tarixi, coğrafi, dini və antripoloji göstəricilər baxımından əsəri “Azərbaycan oğuznaməsi” adlandıran T.Hacıyev belə bir ümumiləşdirmə aparmağı lazım bilir: “Şübhəsiz, dastan konkret bir zaman kəsiyində yaranmadığı kimi, onu mütləq coğrafi kordinata yerləşdirmək zorakılıq sayılardı. Bu oğuznamədir; oğuzlar tarixən müxtəlif ərazilərdə dövlətlər yaratdığından burada oğuzların tarixi coğrafiyasının izləri görünməkdədir. Oğuzların tarixi coğrafiyası, Sibiri çıxmaqla, təxminən bugünkü türk dövlətlərini əhatə edir. Həmin coğrafiyada çoxlu oğuznamələr yaranmışdır. Əlimizdə olan əsər, deyildiyi kimi, məhz Azərbaycan oğuznaməsidir” (8, 7). 
Beləliklə, qorqudşünaslığın gəldiyi başlıca fikir bundan ibarətdir ki, ulu Qorqudun adı ilə bağlı olan bu oğuz boyları məhz Azərbaycan torpağı və xalqının tarixi keçmişinin ədəbi-bədii formaya salınmış hekayətləridir. Lakin bu da bir danılmaz gerçəklikdir ki, xüsusilə Türkiyə və Türkmənistan respublikalarında bu abidənin məhz onlara məxsus olduğu fikri də geniş yayılmışdır. Fikrimizcə, tarixi baxımdan oğuz etnosu ilə bağlı olan həmin xalqların buna mənəvi haqları çatır. Hətta bu monumental söz abidəsində öz tarixi keçmişinin izlərinin axtaran qazax, qırğız və digər oğuz qarışığı olan xalqların da ona şərik gözü ilə baxmalarına təbii yanaşılmalıdır. Qorqud obrazının bir övliya, bir müdrik ozan kimi həmin xalqların rəvayət, atalar sözü və məsəllərində hələ də yaşaması bir də onu göstərir ki, ilkin mərhələdə “Dədə Qorqud” oğuznamələri daha geniş arealda yayılmış, zaman və həyat tərzinin dəyişməsi ilə variasiyalara uğrayaraq ya tamamilə yeni dastanlar şəklini almış, ya da yaddaşlardan silinməklə epizodik məqamlarda qalmışdır. Bu fakt eposun “Bamsı Beyrək boyu” ilə qırğızların “Manas”, başqırd, qaraqalpaq və özbəklərin “Alpamış” dastanlarının müqayisəsi fonunda daha aydın duyulur. Xalqımızın bəxti onda gətirmişdir ki, yaranışca bütün oğuz etnosunu əhatə edən bu epos Azərbaycan ərazisində yeni variantda formalaşmaqla bərabər, yazıya alınaraq kitablaşdırılmışdır. Elm aləmində “Dədə Qorqud kitabı” kimi məşhurlaşan Drezden nüsxəsi məhz qədim oğuz eposunun Azərbaycan variantıdır. Bu fikir ayrı-ayrı boyların, Vatikan və Drezden nüsxələrinin, xüsusilə də Qorqud adı ilə bağlı yazıya alınmış əski mətn nümunələrinin müqayisəli təhlili prosesində öz təsdiqini tapır ki, qorqudşünasların dönə-dönə müraciət etdikləri həmin faktları yeni baxış bucağında açıqlamağa çalışacağıq. 
Mətnin məzmunu göstərir ki, sıralanma baxımından ikinci verilmiş “Qazan xanın evinin yağmalanması boyu”nun sonunda 24 sancaqdan ibarət Qalın Oğuz dövlətinin adlı-sanlı igidləri göstərdikləri hünərə uyğun səciyyələndirilərək dinləyiciyə təqdim olunur və bu təqdimat forması “Qazan bəg oğlu Uruz bəgiñ tutsaq olduğu boy”da müəyyən ixtisarlarla yenidən təkraralanır. Bədii təyinlər şəklində yerinə yetirilən bu cür təqdimatların real faktlara söykəndiyi onların adı ilə “Kitab”a düşmüş ayrıca boyların məzmunu ilə tam səsləşir. Məsələn, eposun ən romantik və faciəvi qəhrəmanı Bamsı Beyrək belə təqdim olunur:
“Parasarıñ Bayburd hisarından parlayıb uçan, apalaca gərdəginə qarşu gələn, yedi qızın umudı, Qalın Oğuz imrəncisi, Qazan bəgiñ inağı Boz ayğırlı Beyrək çapar yetdi, “Çal qılıcıñ, ağam Qazan, yetdim!” – dedi.” (D – 61, 3-7).
Onun adı ilə düzülüb-qoşulmuş boyda bu təqdimatda getmiş informasiya bütünlüklə öz bəddi həllini tapır. Yaxud, qeyri-adi görünüşü və hünəri ilə seçilən Yegnək belə təqdim olunur:
“Çaya <baqsa,> çalımlu, çal qaraquş ərdəmlü, qurqurma quşaqlu, qulağı altun küpəli, Qalın Oğuz bəglərini bir-bir atından yıqıcı Qazılıq qoca oğlı bəg Yegnək çapar yetdi, “Çal qılıcıñ, ağam Qazan, yetdim!” – dedi.” (D – 61, 7-11). 
Yegnəgin adı ilə bağlı boyda onun bu qeyri-adi gücü atası Qazılıq qocanı on altı il əsirlikdə saxlayan Arşın oğlı Dirək üzərində əzəmətli qələbəsi ilə sübuta yetirilmiş olur. Maraqlıdır ki, görkəmli qorqudşünas T.Hacıyev bu təqdimatlardan çıxış edərək “Kitaba” düşməyən neçə-neçə oğuznamənin tarixi mövcudluğundan bəhs etməklə “Dədə Qorqud” eposunun həcmcə daha çoxsaylı olması fikrini irəli sürür (9). Olduqca inandırıcı yanaşmadır. Hər bir obrazın oğuz cəmiyyətində tutduğu mövqeyi və həyat tarixçəsini əks etdirən bu yığcamlaşdırılmış informasiya onların adı ilə bağlı müvafiq boyların olmasına işarədir ki, bununla dövrümüzə gəlib çatmayan digər boyların süjet xətti haqqında müəyyən məlumat əldə etmək mümkündür. Oğuz igidlərinin qəliblənmiş ifadələr şəklində bu cür təqdim olunmasına təkcə “Dədə Qorqud” eposunun mətnində deyil, həm də XV əsr tarixçisi Yazıçıoğlu Əlinin “Tarixi-ali Səlcuq” əsərindəki oğuznamə parçasında da rast gəlinir (10, 1317-1320). Lakin hər iki mənbədə işlənmiş informativ təyinlərin təhlili göstərir ki, burada oxşar məqamlarla yanaşı, qabarıq şəkildə nəzərə çarpan fərqli məqamlar da getmişdir. Bu isə həmin obrazlarla bağlı variativ oğuznamə formasının movcudluğu haqqında mülahizə yürütməyə əsas verir. Həmin variantlara diqqət yetirək. “Dədə Qorqud kitabı”nda abidənin baş qəhrəmanı Qazan xan belə təqdim olunur:
“Bir gün Ulaş oğlı, Tulu quşuñ yavrısı, bezə-miskin umudı, Amit soyunıñ aslanı, Qaraçuğıñ qaplanı, Qoñur atıñ iyəsi, xan Uruzuñ ağası, Bayındır xanıñ güyəgüsi, Qalın Oğuzuñ dövləti, qalmış yigit arxası Salur Qazan yerindən turmışdı” (D – 35,11-13 – 36, 1-2). 
Başqa bir boyda:

“Qalmış yigit arxası! 
Bezə-miskin umudı!
Bayındır xanıñ güyəgüsi!
Tulu quşuñ yavrısı!
Türkistanıñ dirəgi!
Amit soyunıñ aslanı, Qaraçuğıñ qaplanı!
Qoñur atıñ iyəsi, xan Uruzuñ babası, xanım Qazan ...” 						(D – 110, 2-6).

“Topqapı oğuznaməsi” kimi tanınan Yazıçıoğlu mətnində isə bu təqdimat belə verilmişdir:
“Sarp hisar duma donlu salkum-salkum don giyen – Konur atın oynadan – yağı görsə yardımlu, düşmən görsə durumlu – Türkistanın diregi – Tülü quşun yavrusu – Kanlı kafir ellerindən adlu Horasana ad çağırdan – Akçahisarın eglik salup alan – Görklü yüzlü güzel kızların oğlanların belün süren – Kanlu kafir ellerine kan kaşandıran – Kara başların bunlu eden – Oğlancıkların ağlaşdıran – İtlerin uluşduran – Tavukların kığıldaşdıran – Ulaş oğlu Kazan Bey” (10, 1318). Göründüyü kimi, sonuncu təqdimatda “Kanlı kafir ellerindən adlu Horasana ad çağırdan – Akçahisarın eglik salup alan” təyinedici söz birləşmələri “Dədə Qorqud kitabı”nda Qazan xanın adı ilə bağlı heç bir boyda xatırlanmır. Bundan əlavə, “Kitab”ın XI boyunda Qazan xanın özü haqında söylədiyi soylama mətni ilə Topqapı mətni arasında da müəyyən fərqlər açıq-aydın duyulur. Topqapı mətnində həmin hissə bu məzmunda qurulmuşdur:

“Kuba kuba tuğlaladım er bunaldırdum buşkunumda ben Kazan 
Kayın (Kanın) akar kara denizdim, er bunaldurdum cüngümde ben Kazan
Kaytabanın buğrasıydum, er bunaldurıdum
Kükredükde kapkayada anrar aslanıdım ben Kazan, er bunaldırıdum 
Anradıkda Sarusazda arslan er bunaldırıdum
Sokradukda kara bulut ürkünüyidüm
Kara denizden su alup yere baran satarıdum ben Kazan
Karacuğun Cılban dağından kafir taş uçursa kaba uyluğunu dutan ben Kazanıdım
Karanu dünle harın yağı erse kanlu suya kılağuzluk eden ben Kazanıdım
Kalıbı senri karadağun salında kapılınun Karaderbende gür duşman gelse yine kayup ol duşmana önden depüp giren ben Kazanıdım
Katı yaylar sındırıp elde kabza koyan ben Kazanıdım
Kayın oklar atup yelek koyan elde ben Kazanıdım
Bin er gördügümde ben Kazan bıyık burdum
Beş bin eren gördügümde boşanmadım
On bin eren gördügümde öyünüm demedim
Yirmi bin eren gördügümde yerinmedim
Otuz bin eren gördügümde utanmadım
Kırk bin eren gördügümde kıpınmadım
Elli bin eren gördügümde alpım demedim
Yetmiş bin eren gördügümde yılamadum
Seksen bin eren gördügümde seksenmedim
Doksan bin eren gördügümde dolanmadım
Yüz bin eren gördügümde ben Kazan yüz döndürmedüm
Karakoç konur atun kolanın katı çekdim
Sağdan girdim soldan çıkdım
Soldan girdim sağdan çıkdım
Arı dinli Muhammedi yada getürdüm
Allahın inayetinden, Muhammed mucizatından ol yağıyı anda basdım
Alpım begim demedim
Bu dünde ögünmen ögünmen a beylerüm
Ögünürse yer ögünsün” (10, 1310-1320).

Orxan Şaiq oxunuşunda verdiyimiz bu mətn “Kitab”da daha geniş informasiya daşıyan soylamalar vasitəsilə əksini tapmışdır ki, onlardan Topqapı variantının birinci hissəsi ilə səsləşən aşağıdakı hissələrə xüsusi diqqət yetirməyi məqsədəuyğun hesab edirik.

Soylama 1:
Yüksək-yüksək qara tağdan taş yuvalansa,
Qaba öñcəm – oyluğum qarşu tutan Qazan ər idim.
Firon şışlər yükəlib yerdən çıqsa,
Qaba öñcəmlə pərşin qılan Qazan ər idim.
Qaba-qaba bəglər oğlı ğovğa qılsa,
Qamçı salub tökdürən Qazan ər idim.
Yuca tağları tuman tursa, 
qara pusarıq dolı qopsa,
Qaraqoçımın qulağı görünməz olsa, 
Qayrı ərən qılağuzsız yol yañılsa,
Qılağuzsız yol başaran Qazan ər idim.
Yedi başlu əjdərhaya yetüb vardım.
Heybətindən sol gözüm yaşardı.
Hey gözüm, namərd gözüm, müxənnət gözüm.
Bir yılandan nə var ki, qorxduñ! – dedim.
Anada dəxi “ərəm, bəgəm” deyü ögünmədim. 
Ögünən ərənləri xoş görmədim (D – 277, 12 – 278, 10).

Soylama 2:
Arqıç qırda yayqanar Əmman dənizində
Sarp yerlərdə yapılmış kafir şəhri.
Sağa-sola çırbındı urar yüzgiçiləri, 
Su dibində dönər bəhriləri, 
“Tañrı mənəm” deyü su dibində çığruşur asiləri.
Önün qoyub tərsin oqur qızı, gəlini.
Altun ağıq oynar sancıd anıñ bəgləri.
Altı qatla Oğuz vardı, alımadı ol qalayı.
Altı baş ərlə mən Qazan vardım, 
Altı günə qomadım, anı aldım.
Kəlisasın yıqub, yerinə məscid yapdım, bañ bañlatdım.
Qızını, gəlinini ağ köksümdə oynatdım.
Bəglərin qul etdim.
Anda dəxi “ərəm, bəgəm” deyü ögünmədim.
Ögünən ərənləri xoş görmədim (D – 278, 13 – 279, 9).

Soyalama 3:
Arqıc qırda döndərdigim, mərə kafir, səniñ babañ,
Şəqaqına emrendügüm səniñ qızıñ, gəliniñ.
Ağca qala Sürməlidə at oynatdım, 
Atla Qarun elinə çapqun yetdim,
Aq hisar qalasınıñ bürcin yıqdım.
Ağ aqça gətürdilər, “puldur” dedim.
Qızıl-altun gətürdilər, “baqırdır” dedim.
Ala gözül qızın, gəlinin gətürdilər, aldanmadım.
Kəlisasın yıqdım, məscid yapdım.
Altunı, gümüşi yağmalatdım.
Anda dəxi “ərəm, bəgəm” deyü ögünmədim.
Ögünənləri xoş görmədim (D – 279, 12 – 280,6).
 
Yersiz mənəm-mənəmliyi, öyünməyi igidə yaraşmayan bir keyfiyyət kimi səciyyələndirən Topqapı və “Kitab” soylamalarının müxtəlif ozanlar tərəfindən fərqli variantlarda söylənildiyi mübahisəzdir. Bundan əlavə, Topqapı mətnin alliterasiya əsasında qurulmuş ikinci hissəsi ilə abidənin eyni biçimdə getmiş aşağıdakı soylama parçası arasında da müəyyən variativlik vardır:

“Biñ-biñ ərdən yağı gördümsə, oyunum dedim.
Yigirmi biñ ər yağı gördümsə, yiləmədim.
Otuz biñ ər yağı gördümsə, ota saydım.
Qırq biñ ər gördümsə, qıya baqdım.
Əlli biñ ər gördümsə, əl vermədüm.
Altmış biñ ər gördümsə, aytışmadım.
Səksən biñ ər gördümsə, səksənmədim.
Doqsan biñ yağı gördümsə, donanmadım. 
Yüz biñ ər gördümsə, yüzüm dönmədüm” 
(D – 277, 1-6).
Müqayisə etdikdə “Kitab”da ilk iki və “yetmiş bin” sayı ilə bağlı misraların buraxıldığı, digər misralarda isə fərqli yanaşmanın ifadə olunduğu müşahidə olunur. Belə ki, on mindən başlayaraq müvafiq ardıcıllıqla işlənmiş sayların “öyünüm demedim” – “oyunum dedim”, “yerinmedim” – “yiləmədim”, “utanmadım” – “ota saydım”, “kıpınmadım” – “qıya baqdım”, “alpım demədim” – “aytışmadım”, “dolanmadım” – “donanmadım” kimi bir-birindən seçilən hökmlər üzərində qurulduğunu görürük. Yalnız səksən min və yüz min sayları ilə başalayan misralar eyni fikir üzərində qurlmuşdur.
Bu variativlik XVII əsr tarixçisi Əbülqazi Bahadır xan tərəfindən yazıya alınaraq Qazan xanı yenilməz əvsanəvi qəhrəmanı kimi mədh edh edən bir Qorqud nəğməsində daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır. Artıq öz dövrünə uyğun formada nəzmə çəkilmiş bu 7 bəndlik bədii mətndən ikisini gözdən keçirməklə onların eyni qaynaqdan bəhrələndiyinə tam əmin olmaq mümkündür: 

Kazğurt tağdın ünkür taşnı yuğarlatdı
Salur Kazan utru barıb karbap tutdı
İt Beçene körüb anı isi kitdi
Alplar Bigler kören bar mı Kazan kibi.

Kök asmandın inip keldi tinnin yılan
Her ademni yutar irdi köyen zaman
Salur Kazan başın kesdi bermey aman
Alplar Bigler kören bar mı Kazan kibi (5, 209-210).

Formalaşma baxımından zaman, mühit və janr fərqləri olsa da, hər üç mənbədə Qazan xanla bağlı eyni məlumatlar verilir. Qazan xan:
– qıpçaqlarla (beçeneklərlə), eləcə də kafirlərlə amansız döyüşlər keçirmiş yenilməz qəhrəmandır;
– elə bir igiddir ki, yüksək dağdan yuvarlanan daşın qarşısını dizi ilə kəsə bilmişdir;
– göydən enən əşdaha ilə vuruşaraq ona qalib gəlməyi bacarmışdır.
Bundan əlavə, “Kitab”la müqayisədə Qazan xanla bağlı digər məlumatlarda da variativliyə yol verilmişdir. Əgər Topqapı mətnində və “Kitab”da Qazan xan “Ulaş oğlu” kimi təqdim edilirsə, Əbulqazidə “Enkeş oğlı” kimi bəhs olunur (5, 215). Həmçinin eposda onun xanımının adı “Boyu uzun Burla xatun” kimi, Əbülqazidə uca boyu ilə seçilən “Altun Közəki” (5, 228) kimi verilir. Eləcə də Bamsı Beyrəyin xanımı Banı Çiçək “Türkmənlərin soy kitabı”nda “Barçın Salur” (5, 228) adı ilə təqdim olunur ki, bu da məhz həmin igidlərin adı ilə bağlı boyların variativliyindən irəli gəlir. 
Burada başqa bir məqama diqqət yetirməyi lazım bilirik. Əbülqazi Bahadır xan Qazan xanın anası ilə bağlı belə bir hadisə nəql edir: “O zamanlar Beçenə elində Toymadık adlı hökmdar vardı. O gəldi. Enkeşin evinə hücum etdi. Cacaklını əsir edib, [özü ilə] apardı. Üç ildən sonra Enkeş [qadına görə çoxlu] mal verib, onu geri qaytarmağa nail oldu. Cacaklı evə qayıdandan altı ay sonra oğlan uşağı doğdu. Qazan alp “Bu uşağı haradan aldın?” – deyə soruşdu, [onu] dəyənəklə vurdu və onun başını yaraladı” (6, 100-101). Fikrimizcə, Qazan xanın anası ilə bağlı bu rəvayət halına salınmış hadisə eposu düzüb-qoşan Dədə Qorquda və yaxud boylara zamanını ruhunu aşılayaraq söyləyən ifaçı ozana da bəlli imiş. Lakin bu qeyri-adi hadisə abidənin ümumi ruhuna, aşıladığı mənəvi dəyərlərə uyğun gəlmədiyi üçün ağlasığmayan fakt kimi qiymətləndirilmişdir. “Qazan xanın evinin yağmalanması boyu”nda Qaraca çobanla əsir götürülmüş anasını, xanımını, oğlunu və bütövlükdə, elini-obasını xilas etməyə gedən Qazan xan düşməndən döyüş zamanı at ayağı altında qalmasın deyə anasını istəyir. Lakin kafir ona:

“Qarıcıq anañı gətirmişiz, bizimdir.
Saña verməziz, Yayxan keşiş oğlına verəriz.
Yayxan keşiş oğlından oğlı toğar,
Biz anı saña qırım qoruz” (D – 58, 10-12) 

– cavabını verməklə təklifini rədd edir. Qaraca çoban kafirin bu fikrini ağılsızlıq adlandıraraq: “Mərə, dini yoq, ağılsız kafir! Ussu yoq, dərnəksiz kafir! ... Mərə kafir, Qazanınñ anası qarıyubdur, oğul verməz. Dölün almaqdan səfañ varsa, Şökli Məlik, qara gözlü qızıñ varsa, gətür Qazana ver. Mərə kafir, səniñ qızıñdan oğlı toğsun, siz anı Qazan bəgə qırım qoyasız” (D – 59, 1, 5-8) deməklə sanki həm də Əbülqazidə getmiş hekayəyə etirazını bildirmiş olur. Deməli, dastanın formalaşdığı dövrdə ozanlar arasında müxtəlif variantlılıq mövcud imiş. “Dədə Qorqud” eposunu daha geniş aspektdə təhlilə cəlb edən görkəmli folklorşünas V.M. Jirmunski də Əbülqazi tərəfindən verilmiş bu tipli faktları variant kimi dəyərləndirmişdir (13, 178).
Maraqlıdır ki, bu variativlik “Kitab” və Yazıçıoğlu mətnində digər oğuz qəhrəmanlarının təqdimatında da üzə çıxır. Aydınlıq üçün aşağıdakı faktları müqayisəli şəkildə veririk:
“Kitab”da:
“Qaradərə ağzında qadır verən, qara buğa dərisindən beşiginiñ yapuğı olan, acığı tutanda qara taşı kül eyləyən, qara bığın yedi yerdə əñsəsində dügən Qazan qartaşı Qar Günə...” (D – 149, 12 – 150, 2).
Yazıçıoğlu mətnində:
“Kara taşı karmadıkta kül eyleyen – Dağa taşa buşusundan duman çöken – Karadere ağzında Kadir veren kara yeri kertüp beşik kılan – Kara buğra derisinden bağırtlak düzen – Altı ay Hançerkid (?) hisarında dutsak olan – Kazan Beyin kartaşı Kara Güne bey” (10, 1348).
Göründüyü kimi, “Kitab”da “Altı ay Hançerkid (?) hisarında dutsak olan” məlumatı əksini tapmamışdır, bu da Kara Günə ilə bağlı ayrıca boyun olduğunu düşünməyə əsas verir. Bundan əlavə, “qara buğa dərisindən beşiginiñ yapuğı olan” birləşməsindəki “nəsil, qohum-əqrəba” mənasında işlənmiş “beşik” (<bisük) sözü dövrü üçün arxaikləşdiyindən (7, 159-160) Yazıçıoğlunun istinad etdiyi mənbədə onu müasir mənada anlayan ozan “kara yeri kertüp beşik kılan” yozumunu verməli olmuşdur.
“Kitab”da:
“Altmış ərgəc dərisindən kürk eyləsə, topuqlarını örtməyən, altı ögəc dərisindən külah etsə, qulaqlarını örtməyən qolı-budı xıranca, uzun baldırları incə, Qazan bəgüñ tayısı At ağızlu Aruz qoca...” (D – 61, 12 – 62,2).
Yazıçıoğlu mətnində:
“Doqsan deriden kürk olsa topuğun örtmeyen – Dokuz deriden şebkülah olsa tülügün örtmeyen – Dokuz koyun dovğalık on koyun öyünlük yetmeyen – Dokuz yaşar cüngin silküp atan – Kıynağında gökte dutan – Atbaşın yalmayup bir kez yudan Afrasiyab oğlu Alp Arız bey” (10 , 1318-1319).
Hər iki təqdimatda oxşar elementlərlə yanaşı, fərqli cəhətlər də getmişdir. Ən önəmlisi Alp Aruzun Şərq ədəbiyyatında “Əfrasiyab” adı ilə məşhurlaşan Alp Ər Tonqanın oğlu kimi verilməsidir. Firdovsinin “Şahnaməsi”ndə Alp Aruz Əfrasiyabın düşmənə satqınlıq edən qardaşı kimi (3, 19) təsvir olunur ki, bu da, sözsüz, müəyyən fraqmentləri Kaşğarı sözlüyündə verilmiş qədim türk dastanı “Alp Ər Tonqa”dan götürülmüşdür. “Kitab”ın XII boyunda Aruzun Qazan xana xəyanət etməsi, görünür, məhz daha qədim formalaşma mərhələsi keçmiş həmin dastandan qaynaqlanmışdır.
“Kitab”da:
“Varıban Peyğəmbəriñ yüzüni görən, gəlübəni Oğuzda səhabəsi olan, acığı tutanda bıyıqqlarından qan çıqan, bıyığı qanlu Bükdüz Əmən...” (D – 62, 4-5).
Yazıçıoğlu mətnində:
“Bıyığın ensesinde üç kez dügen – Kaçındıkta karımına kan kaşandıran – gözü kanın dönen – Yer evreni yılan – Ademiler evreni Ucen oğlu Emen bey” (10, 1319).
“Kitab”da Qalın Oğuz elinin başının bəlası kimi meydana çıxan Dəpəgözü öldürən Basatla bağlı ayrıca boy verilmişdir. Yazıçıoğlu mətnində isə bu fakt tamamilə fərqli şəkildə təqdim olunur:
“Yedi yıl Elbürze sefer kılan – Kayup dönen Kıyan Busat kanını alan – İt Depegözü öldürüp kalın Oğuzda ad koyan Urılmış Han” (10, 1319).
“Kitab”dakı boyda Aruz oğlu Basatın hərbi yürüşdən qayıdarkən qardaşı Qıyan Selcikin Dəpəgöz tərəfindən öldürüldüyü və təkbətək döyüşdə ona qalib gəldiyi bildirilirsə, artıq bu təqdimatda Basatın (mətndə “Busat” yazılmışdır) özünün Dəpəgöz əlində həlak olduğu və qardaşı Urılmış xan tərəfindən intiqamı alındığı göstərilir. Deməli, bu məlumat boyun başqa variantda nəql edilməsinə işarədir.
Topqapı mətni ilə “Dədə Qorqud kitabı”nı bütün incəlikləri nəzərə alınmaqla təhlilə cəlb edən folklorşünas alim M.Təhmasib “Kitab”dakı boydan əsaslı şəkildə fərqlənən mətni “Basat-Təpəgöz”ün Topqapı variantı hesab edir (12, 129) və həmin parçaları “Dədə Qorqud boylarının başqa bir variantından qopub qalmış hissələr” adlandıraraq belə bir nəticəyə gəlir: “Bunlar eyni mənbədən su alıb, yeni qaynaqdan qaynayıb, lakin başqa fauna və floralı yerlərdən axıb keçən çaylara bənzəyirlər” (12, 128). 
Qorqudşünaslıqda daha əski çağlarla bağlanan bu boyun tarixçi Əbubəkr ibn Abdullah ibn Aybək əd-Dəvadarinin “Dürərüt-tican” əsərində oğuzlar arasında məşhur olan “Uluxan Ata Bitikçi” dastanına istinadən qısa məzmunu verilmiş “Təpəgöz” rəvayətdən də müəyyən dərəcədə fərqlənir. Məşhur türk alimi F.Köprülüzadəyə əsaslanmaqla ilk dəfə Azərbaycan qorqudşünaslığına Ə.Abid tərəfindən gətirilən həmin rəvayətdə Basatın Təpəgözü öldürməsinə səbəb atası Aruzun onu acılaması olmuşdur. Belə ki Basat Oğuz içində heç kəsə yenilməyən bir atıcı qızı məğlub edərək alması xəbərini atasına çatdırmaqla ondan müjdə istəmiş, atası Aruz isə “Mən də elə sandım ki, Təpəgözü öldürmüşsən” deyə oğluna qızmışdır. Yalnız bundan sonra Basat Təpəgözü öldürmək istəyinə düşmüş və qeyri-adi sərgüzəştlərlə müşayiət olunan sınaqlardan keçməklə ona qalib gəlmişdir (1, 49-50). M.Ergin daha ətraflı şərh etdiyi bu faktdan belə bir nəticə çıxarır: “Görünür ki, İbn Aybək Dədə Qorqud hekayələrini içinə alan Oğuznaməni görmüşdür. Buradakı Təpəgöz “Dədə Qorqud kitabı”ndakı Təpəgözün eynidir. Yalnız “Dədə Qorqud kitab”nda qız məsələsi yoxdur. Bəlkə də müəllif bunu Beyrək və Kan Turalı hekayələrindəki qızlarla qarışdırmışdır” (4, I c, 37). Buradan aydın olur ki, “Kitab”dakı süjet xəttindən fərqlənən bu variantı görkəmli alim müəllifin, yəni Dəvadarinin yol verdiyi nöqsan kimi qəbul edir. Lakin hər iki mənbədəki faktları müqayisəli araşdıran M.Təhmasib çoxsaylı oxşar, müştərək cəhətlərlərinə baxmayaraq, onları müxtəlif variantlar kimi (12, 125-126) dəyərləndirir ki, bu fikrin daha obyektiv olduğunu düşünürük. Bununla belə, mövcud mətnlərin təhlilinə istinadən M.Ergin də yekunda doğru nəticəyə gələrək yazır: “Bu Oğuznamədə diqqəti çəkən şey “Dədə Qorqud kitabı” qəhrəmanlarından başqa adların da keçməsi və Dədə Qorqud qəhrəmanlarının sifətləri sayılarkən daha geniş olayları bildirməsidir. Bundan anlaşılır ki, “Oğuznamə”ni təsbit edən şəxs Dədə Qorqud hekayələrinin daha geniş şəkillərini daşıyan “Oğuznamə”dən və ya oğuz rəvayətlərindən xəbərli idi” (4, Ic. 37-38).
“Kitab”dakı “Kan Turalı” boyu ilə Yazıçıoğlu mətnində getmiş mətn parçası arasında da müəyyən fərq oduğu gözdən qaçmır. Topqapı mətnində bu oğuz igidinin hekayəsi aşağıdakı təyinlər vasitəsilə sanki qısaca şərh olunur:
“Kalın Oğuz ellerinden kalkup derilen – Kırk iğidin yanına salan – Kanlu kafir ellerine aşan – Kaynar akar mal ırmakların geçen – Garıplık ellere gafil düşen – Arslanıla boğasın buğrasın güreşçisin öldüren – Otuz dokuz yigidin kanın alan – Adlu Oğuzda ad koyan – Saru donlu Selcan kadını alan Kanlı Koca oğlu Kan Turalu” (10, 1319).
Boyun məzmunundan aydın olur ki, Selcan xatuna qovuşmağın başlıca şərti tamaşa şəklində təşkil olunmuş döyüş meydanında arslan, buğa və buğraya qalib gəlməkdir. Kan Turalıya qədər bu istəkdə olan otuz iki igid arslan və buğranın üzünü görmədən yalnız buğanın buynuzunda həlak olmuş və onların başları qala bürclərindən asılmışdı. Mətn parçasında isə iki fərqli məlumat əksini tapır:
birincisi, Kan Turalı arslan, buğa və buğradan əlavə, bir kafir döyüşçüsü ilə də güləşməli olmuşdur;
ikincisi, Kan Turalıya qədər, “Kitab”da göstərilidiyi kimi, otuz iki yox, otuz doqquz igid başından keçməli olmuşdur.
Ümumiyyətlə, bizim üzərində dayandığımız və dayanmadığımız digər Topqapı mətn parçalarına münasibət bildirən böyük folklorşünas M.Təhmasib belə bir fikrə gəlir: “Aydın bir şəkildə görünür ki, bunlar eyni tarixi və yaxud əfsanəvi şəxsiyyət haqqında başqa-başqa dastançıların yaratmış olduqları surətlərdir” (12, 127). 
Deməli, daha qədim çağlarda yaradılmış “Dədə Qorqud” eposu oğuz etnosunun yaşadığı bütün məkanlarda şifahi şəkildə yayılaraq müxtəlif variantlara düşmüş və yazıya alınmaqla Azərbaycan mühitində formalaşma variantı Drezden nüsxəsi, Anadolu məkanında formalaşma variantı isə Vatikan nüsxəsi şəklini almışdır. Drezden nüsxəsinin dil və üslubunun Azərbaycan, Vatikan nüsxəsinin isə Anadolu türkcəsinə uyğunluğu da məhz bu faktla bağlıdır. Oğuz zamanının düşüncə və həyat tərzini əks etdirən bu epos mükəmməl variantda Drezden nüsxəsi şəkilində zəmanəmizə gəlib çatsa da, müxtəlif yazılı mənbələrdə rast gəlinən mətn parçaları göstərir ki, dastan qəhrəmanlarının fərqli şəkildə təsvir olunduğu hekayələr də mövcud olmuşdur. Bu faktların müqayisəli təhlili Drezden əlyazmasının məhz Azərbaycan xalqının formalaşdırdığı dastan variantı olduğu qənaətinə gəlməyə əsas verir.

ƏDƏBİYYAT
1. Abid Ə. Əşirət dövründəki Azərbaycan ədəbiyyatına dair vəsiqələr. // Azərbaycanı öyrənmə yolu, 1930, № 3, səh. 48-52.
2. Бартольд В.В. Турецкий эпос и Кавказ. / Книга моего Деда Коркута Огузский героический эпос. Баку, YNE “XXI”, 1999, cтр. 118-126.
3. Cəfərov N. Eposdan kitaba. Bakı, Maarif, 1999.
4. Ergin M. Dedem Korkut kitabı. Giriş – Metin – Faksemele. Ic, Ankara, 1958; IIc, 1963. 
5. Ebulgazi Bahadır Han. Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütügü). Hazırlayan: Zihal Karğı Ölmez. Ankara, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi:3, 1996.
6. Əbülqazi Bahadır xan. “Şəcarei-Tərakimə” (Türkmənlərin soykitabı). Bakı, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” NPB, 2002.
7. Hacıyev A. “Dədə Qorqud kitabı”: oxunuşlar, açımlar. Bakı, Elm, 2007.
8. Hacıyev T. Dədə Qorqud: dilimiz və düşüncəmiz. Bakı, Elm, 1999.
9. Hacıyev T. “Dədə Qorqud kitabı”: olan və olmayan boylar. / Dədə Qorqud dünyası. Məqalələr. Bakı, Öndər nəşriyyat, 2004, s. 94-108.
10. Короглы Х. Огузский героический эпос. Москва, Наука, 1976.
11. Gökyay O.Ş. Dedem Korkutun Kitabı. İstanbul, Kabalçı Yayınevi, 2006. 
12. Təhmasib M.H. Azərbaycan xalq dastanları (orta əsr) Bakı, Elm, 1972
13. Жирмунский В.М. Огузский героический эпос и “Книга Коркута” / Книга моего Деда Коркута Огузский героический эпос. Баку, YNE “XXI”, 1999, cтр. 135-255.
14. Якубовский А.Ю. “Китаб-и Коркут” и его значение для изучения туркменского общества в эпоху раннего средневековья. / Книга моего Деда Коркута Огузский героический эпос. Баку, YNE “XXI”, 1999, cтр. 127-135.

BAŞLIQLAR

Ön söz	3
Əzizxan TANRIVERDİ. Qohum sözü işığında, 
yaxud fərqli şərh və transkripsiyalara münasibət	6
Kamran ƏLİYEV. Bir daha Təpəgöz haqqında	35
Rüstəm KAMAL. “Dədə Qorqud kitabı”nın 
xronotop strukturu	47
Asif HACIYEV. “Dədə Qorqud kitabı” – qədim oğuz 
eposunun Azərbaycan variantı	61

Dədə Qorqud günü,
XIV Elmi Sessiyanın materialları,
Bakı, Elm və təhsil, 2014.

Nəşriyyat direktoru: 
Prof. Nadir Məmmədli

Kompyuterdə yığdı:
Salmanova İlahə

Korrektoru:
Aynur Səfərova

Kompyuter tərtibçisi və
texniki redaktoru:
Aygün Balayeva

 Kağız formatı: 60/84 32/1
Mətbəə kağızı: ¹1
Həcmi: 80 səh
Tirajı: 300

Kitab AMEA Folklor İnstitutunun Redaksiya-Nəşriyyat şöbəsinin Kompyuter Mərkəzində yığılıb səhifələnmiş,
“Elm və təhsil” NPM-də hazır depozitivlərdən
ofset üsulu ilə çap olunmuşdur.